Heeft u ook zo’n hekel aan ethici? Ben je net lekker aan het innoveren, komt daar iemand de boel verstieren door te beginnen over wat er niet mag. Iemand die zelf nooit iets hoeft te maken en altijd nog wel een probleem weet te verzinnen, dat in de praktijk nauwelijks voortkomt. Weet je wat, geef maar een lijst, dan dealen we daar wel mee, maar blijf dan verder uit mijn buurt.
De ECP-werkgroep digitalisering en ethiek wilde ver weg blijven van zo’n beeld van ethiek. In de werkgroep, die eind 2018 is opgericht, zitten partijen uit het ICT-bedrijfsleven, de overheid, vertegenwoordigers van sectoren, zoals zorg, energie en veiligheid en ethici.
Iedereen in de groep deelt de urgentie dat nieuwe technologieën als AI, robotisering, blockchain, de komst van platforms, big data etc. tot dringende ethische vragen noopt. De werkgroep wilde concreet met de ethische vragen aan de slag, maar zonder dat techniek en mens tegenover elkaar kwamen te staan.
Begeleidingsethiek
De voorzitter van de werkgroep is techniekfilosoof Prof. Verbeek. Hij stelt vanuit de techniekfilosofie een nieuwe vorm van ethiek voor. Hij vindt dat techniek en samenleving fundamenteel met elkaar zijn verweven. Technologie wordt door mensen ontwikkeld, met het oog op een bepaalde rol van die technologie in de samenleving. En de samenleving heeft altijd al vorm gekregen door interactie met technologie, soms ook op manieren die niet expliciet bedoeld waren door ontwerpers.
De boekdrukkunst leidde bijvoorbeeld niet alleen tot de mogelijkheid om gemakkelijker teksten te vermenigvuldigen, maar droeg ook bij aan de reformatie, de opkomst van de moderne wetenschap en de universiteit, het belang van kennis et cetera.
Technologie maakt ons mede tot de mensen die we zijn. Techniek en samenleving geven vorm aan elkaar: dat is de les die we uit de afgelopen 50 jaar wetenschaps- en techniekonderzoek kunnen leren.
Van beoordelen naar begeleiden
In plaats van ethiek te zien als ‘beoordelen’ zou ethiek ook gezien kunnen worden als het normatief ‘begeleiden’ van technologie in de samenleving. Zo’n benadering plaatst de ethiek niet buiten de techniek, maar er middenin. De ethiek is dan niet primair gericht op de vraag of een technologie aanvaardbaar is of niet, maar op de vraag hoe een technologie een verantwoorde plaats in de samenleving kan krijgen.
De centrale vraag in begeleidingsethiek is niet ‘ja of nee?’ maar ‘hoe?’ Ze richt zich niet op afwijzen of aanvaarden, maar op het op waardevolle wijze ontwerpen, implementeren en gebruiken van nieuwe technologie.
Deze opvatting van ethiek was het startpunt voor de werkgroep. De ambitie was om vanuit dit gedachtengoed een concrete aanpak te ontwerpen. Daarvoor is de werkgroep aan de slag gegaan met enkele cases, waar technologie in een concrete situatie ethische vragen oproept. In dit artikel is ter illustratie één case, uit de zorg, opgenomen.
Aanpak begeleidingsethiek
In november 2019 publiceerde de werkgroep de publicatie Aanpak begeleidingsethiek. De figuur rechtsboven geeft de hoofdelementen van de aanpak weer. Er worden drie fases onderscheiden.
