Digitale innovatie speelt een steeds grotere rol binnen de zorg- en welzijnssector. Nieuwe technologieën kunnen het werk van professionals ondersteunen, bewoners meer regie geven en bijdragen aan een hogere kwaliteit van leven. Tegelijkertijd roepen innovaties nieuwe ethische vragen op. Hoe waarborg je bijvoorbeeld privacy, autonomie en veiligheid wanneer sensoren, meetapparatuur of robotica een rol krijgen in de zorg? En hoe maak je in een complexe praktijk verantwoorde keuzes?
Binnen de masteropleiding Digitale Transformatie in Zorg en Welzijn (DTZW) worden deze vragen nadrukkelijk onderzocht. Elk jaar wordt een lesdag georganiseerd op de werkplek van een van de studenten, zodat theorie en praktijk direct met elkaar worden verbonden. Het doel van deze lesdag op locatie is niet alleen kennisoverdracht, maar juist ook verdieping, samenwerking en morele reflectie. Studenten onderzoeken wat technologie echt betekent in de praktijk, welke waarden er in het geding zijn en hoe je tot verantwoorde implementatie komt.
Inspirerende praktijk: de Saffiergroep
Dit jaar volgen vier medewerkers van de Saffiergroep de masteropleiding. De Saffiergroep, een zorgorganisatie in Den Haag, ondersteunt ouderen met complexe lichamelijke en psychogeriatrische zorgvragen, waaronder dementie. De organisatie investeert actief in innovatie en digitale oplossingen die bewoners ondersteunen en medewerkers ontlasten. Door onderzoek, experiment en reflectie een vanzelfsprekend onderdeel van het werk te maken, vormt de Saffiergroep een rijke leeromgeving waarin zorginnovatie en maatschappelijke verantwoordelijkheid samenkomen.
Juist in een sector waar de werkdruk hoog is en zorgprofessionals dagelijks talloze beslissingen nemen, kan ethische reflectie er snel bij inschieten. Toch is zorgverlening een normatief beroep: het raakt altijd aan waarden als respect, privacy, menselijke waardigheid en autonomie. Regelmatig en gestructureerd stilstaan bij morele kwesties helpt professionals bewuster te handelen en draagt aantoonbaar bij aan de kwaliteit van zorg.
Voor het omgaan met ethische vraagstukken bestaan verschillende gespreksvormen en methodieken. In ons onderwijs hadden de studenten kennisgemaakt met DEDA en de begeleidingsethiek.
DEDA
DEDA (De Ethische Digitale Assistent) is ontwikkeld door de Universiteit Utrecht en helpt ICT-professionals bij het identificeren van morele knelpunten in datagedreven systemen.1 Met behulp van/aan de hand van het model worden verschillende fases doorlopen waarbij men zich bezighoudt met verschillende vragen met een mogelijk een moreel aspect. Zo wordt er gekeken naar:
- Dataverzameling: welke gegevens worden verzameld en waarom?
- Opslag en veiligheid: hoe worden data beveiligd?
- Transparantie en verantwoording: wie heeft toegang en wie draagt verantwoordelijkheid?
- Impact en risico’s: welke gevolgen heeft het systeem voor gebruikers?
Tijdens een lesmiddag gingen de studenten met twee verschillende zorgtechnologieën aan de slag: een robotkat (van Joy for All) en een slimme sok (van Hume) die via sensoren spanning en stressniveaus meet bij cliënten met moeilijk verstaanbaar gedrag.2,3 De vraag was niet alleen wat deze technologieën kunnen, maar vooral of en hoe ze verantwoord kunnen worden ingezet voor mensen met dementie. Door DEDA systematisch te doorlopen ontstond een helder overzicht van risico’s, verantwoordelijkheden en juridische en organisatorische randvoorwaarden.
Begeleidingsethiek
De Saffiergroep gebruikt zelf de begeleidingsethiek. Dit model is ontwikkeld door filosoof Peter-Paul Verbeek.4 Waar DEDA zich richt op data en governance, kijkt begeleidingsethiek naar de relatie tussen mens, technologie en omgeving. Technologie wordt daarbij niet gezien als neutraal, maar als iets dat menselijk handelen en ervaren mede vormgeeft. De methode kent drie stappen:
- De casusverkenning waarin de context en het concrete vraagstuk worden geschetst.
- In kaart brengen van de waarden, actoren en mogelijke effecten.
- De handelingsopties verkennen. Hierbij draait het om de vragen: hoe kun je het ontwerp van technologie, het gebruik door mensen of de inrichting van de omgeving aanpassen om waarden te waarborgen?
Meer vrijheid bij dementie
Voor een gezamenlijke bijeenkomst later dit jaar werd door de studenten DTZW, werkzaam bij de Saffiergroep, een testcase ontwikkeld rondom de vraag: hoe kan technologie worden ingezet om bewoners met dementie van een betreffende locatie meer vrijheid te geven? De locatie is een deels gesloten afdeling dat zowel aan een drukke weg als een natuurgebied ligt. De Saffiergroep wil de bewoners meer vrijheid geven om naar buiten te gaan, maar wil ook meer inzicht krijgen in de ethische kaders waarbinnen dit kan plaatsvinden en hoe technologie daarbij kan helpen.
Om alle perspectieven zichtbaar te maken kregen deelnemers een rol toegewezen: bewoner, familielid, buurtbewoner, fysiotherapeut, verzorger, manager of informatiespecialist. Deze opzet hielp deelnemers om vanuit verschillende belangen naar dezelfde technologie te kijken.
Na het doorlopen van de stappen van begeleidingsethiek kwamen vooral drie waarden centraal te staan:
- Vrijheid: hoe kunnen bewoners zich vrij bewegen zonder voortdurende controle?
- Veiligheid: hoe voorkom je risico’s, zoals verdwalen of vallen?
- Verantwoordelijkheid: wie draagt welke verantwoordelijkheid – zorgmedewerkers, technologie, familie of de organisatie?
Deelnemers onderzochten vervolgens mogelijke oplossingen vanuit drie richtingen: de technologie zelf (hoe richt je deze in), de gebruiker (bijvoorbeeld scholing of begeleiding), en de omgeving (bijvoorbeeld een veilig ingerichte en dementievriendelijke buitenruimte).
Reflectie
Tijdens de afsluitende reflectie bleek dat deelnemers de begeleidingsethiek als inspirerend, verdiepend en creatief hebben ervaren. De methode gaf ruimte om ervaringen en diverse waarden vanuit de verschillende rollen te bespreken, en gaf daardoor een rijker beeld. Tegelijk werd benoemd dat de werkwijze intensief is en veel tijd vraagt, wat in de dagelijkse praktijk een uitdaging kan zijn.
DEDA werd ervaren als meer gestructureerd en meer procesmatig. Het helpt om niets over het hoofd te zien en levert concrete actiepunten op die organisatorisch direct toepasbaar zijn. Het emotionele en relationele aspect van technologie komt minder aan bod in vergelijking met de begeleidingsethiek.
Complementariteit
In plaats van de vraag ‘welk model is beter?’, is het zinvoller te kijken naar de complementariteit. DEDA is sterk in het analyseren van technische, juridische en organisatorische aspecten. De begeleidingsethiek biedt diepgang in waarden, beleving en mens-technologie-relaties. Samen vormen zij een krachtig duo: DEDA maakt zichtbaar wat er geregeld moet worden; begeleidingsethiek laat zien wat het betekent voor mens en omgeving.
Een zorgvuldige implementatie van zorgtechnologie vraagt om beide dimensies: technische betrouwbaarheid én aandacht voor de leefwereld van bewoners en professionals. Dat kost tijd, maar voorkomt problemen achteraf en draagt bij aan een gedragen, waardevolle inzet van technologie.
Leren en reflecteren als motor
De lesdag bij de Saffiergroep heeft laten zien hoe krachtig het is wanneer zorgprofessionals samen reflecteren op digitale vraagstukken. Door technologie te onderzoeken in de context van echte zorgsituaties groeit niet alleen begrip, maar ook eigenaarschap en innovatiekracht. Digitale transformatie krijgt pas echt betekenis wanneer je haar gezamenlijk onderzoekt binnen de dagelijkse praktijk.
