Mensen laten zich steeds vaker ondersteunen door large language models (LLM’s), bijvoorbeeld via chatbots als ChatGPT, Claude of Gemini. Kleine of grote taken, soms lijkt het alsof AI overal wel bij kan helpen. Maar wat gebeurt er met het eigen denkvermogen wanneer mensen voor elke minimale uitdaging een LLM van stal halen? Het onderzoek naar de cognitieve effecten van AI-gebruik begint op stoom te komen. Er komen nu al wat verontrustende resultaten naar voren.
LLM’s worden steeds onmisbaarder in het dagelijks leven. Ga je op vakantie? Dan vraag je AI even om een planning te maken en uit te zoeken welke hotels de beste deals aanbieden. Solliciteren naar een nieuwe baan? ChatGPT schudt die motivatiebrieven zo uit zijn mouw. En moet je als student een uitgebreid verslag schrijven over je laatste onderzoeksproject? Ook dan schiet je favoriete LLM je te hulp, zodat je zelf fijn een terrasje op kunt gaan zoeken.
Lang niet iedereen zal AI al voor dit soort taken inzetten, maar de afhankelijkheid van LLM’s in het dagelijks leven groeit wel. Zeker onder jonge mensen. En hoewel de langetermijngevolgen daarvan nog grotendeels onbekend zijn, is deze ontwikkeling wel iets om in de gaten te houden.
Cognitive offloading
In een studie die begin 2025 werd gepubliceerd, is de relatie tussen het gebruik van AI-tools en het vermogen tot kritisch denken onderzocht. De nadruk daarbij lag op het onderzoeken van cognitive offloading als mediërende factor.1 Dat wil zeggen: het delegeren van cognitieve taken aan externe hulpmiddelen, zoals een LLM. Het gevolg is dat de persoon zelf minder diep en reflectief hoeft na te denken en de cognitieve last wordt doorgeschoven naar de AI-tool.
Met behulp van vragenlijsten en diepte-interviews met mensen van verschillende leeftijden en met wisselende opleidingsachtergronden wisten de onderzoekers een negatieve correlatie bloot te leggen tussen frequent gebruik van LLM’s en het vermogen tot kritisch denken. Oftewel, hoe meer je deze vorm van AI gebruikt, hoe slechter je wordt in kritisch nadenken over dingen. Volgens de onderzoekers was cognitive offloading hierbij inderdaad de boosdoener.
Interessant - maar niet verrassend - was de observatie dat jongeren afhankelijker waren van AI-tools én lager scoorden op het gebied van kritisch denken dan oudere mededeelnemers. De onderzoekers waarschuwen dan ook dat AI-afhankelijkheid cognitieve consequenties heeft die niet onderschat moeten worden.
LLM of eigen brein
In een veelbesproken onderzoek van het MIT Media Lab werd bestudeerd welk effect LLM-gebruik tijdens het schrijven van een essay heeft op het brein.2 De resultaten zijn op moment van schrijven gepubliceerd als preprint. Tijdens vier verschillende sessies werden de deelnemers gevraagd om een kort essay te schrijven over een breed onderwerp (zoals loyaliteit, geluk of keuzes in het dagelijks leven), waardoor er weinig research nodig was.
De onderzoekers verdeelden 54 deelnemende studenten (onder andere van toonaangevende universiteiten als MIT en Harvard) over drie groepen:
- LLM-groep: studenten mochten alleen ChatGPT gebruiken als bron en geen andere browsers of apps.
- Zoekmachine-groep: in deze groep mochten de studenten zoekmachines gebruiken, maar alleen zonder AI-functionaliteit. Gebruik van LLM’s was niet toegestaan.
- Brein-groep: deze studenten waren aangewezen op enkel hun eigen hersenen. Ze mochten geen websites of LLM’s gebruiken voor het schrijven van hun essay.
Tijdens het schrijven van de essays werd met behulp van een headset een elektro-encefalografie (EEG) gemaakt, waarmee de elektrische activiteit van de hersenen wordt gemeten. Nadien werden deelnemers geïnterviewd en werd een Natural Language Processing (NLP)-analyse gedaan.
Minder hersenactiviteit
Bij de studenten in de brein-groep zagen de onderzoekers via de EEG-activiteit in veel verschillende delen van de hersenen. Hulp van de zoekmachine leidde al tot wat minder activiteit, maar in de LLM-groep was de hersenconnectiviteit tot wel 55 procent lager dan in de brein-groep.
Vooral hersengebieden die belangrijk zijn voor creativiteit en informatieverwerking bleken minder actief. Volgens de onderzoekers duiden de afwijkende patronen in neurale connectiviteit tussen de drie groepen op het gebruik van verschillende cognitieve strategieën. De hersenconnectiviteit nam dus af naarmate er meer technologische ondersteuning beschikbaar was.
Gebruik van ChatGPT bleek er daarnaast voor te zorgen dat studenten zich minder konden herinneren van wat ze geschreven hadden. Studenten die AI hadden gebruikt, konden hun eigen essays zelfs enkele minuten na het schrijven niet quoten; een deel voelde geen eigenaarschap over het ingediende werk. In de zoekmachine-groep was het eigenaarschap hoog, maar wel lager dan dat bij deelnemers die het essay zonder ondersteuning hadden opgesteld.
Slechter op eigen kracht
Er zijn dus aanwijzingen dat gebruik van AI-chatbots op de korte termijn nadelig kan zijn voor hoe de hersenen functioneren. Maar hoe zit het met de langetermijneffecten? In het onderzoek naar het al dan niet door AI ondersteund schrijven van een essay zijn de deelnemende studenten vier maanden later gevraagd om een essay te schrijven over een onderwerp wat ze eerder ook al hadden behandeld. De studenten die eerder ChatGPT hadden gebruikt, moesten het nu op eigen kracht doen. En andersom konden studenten die eerst zonder technologie hadden geschreven nu wel AI gebruiken.
De hersenconnectiviteit van voormalige ChatGPT-gebruikers bleef lager dan bij de andere groep, ook als ze nu wel aangewezen waren op alleen hun eigen brein. Volgens de onderzoekers is een mogelijke verklaring dat ze het onderwerp van hun essay – waar ze eerder dus al over geschreven hadden met LLM-ondersteuning – nooit echt hadden geprobeerd te doorgronden. De effecten van LLM-gebruik op de cognitie op de lange termijn zijn nog niet duidelijk. Het gebruik van LLM’s vergt maar erg weinig cognitieve inspanning, terwijl brain training juist zo belangrijk is om de hersenen gezond te houden.
Conclusie
Net als elk hulpmiddel hebben ook AI-tools zowel voor- als nadelen. Veel mensen voelen zich enorm geholpen door AI, en ook in de zorg zijn er veel initiatieven en tools die AI inzetten om het leven van patiënten of zorgprofessionals fijner te maken. Maar het is goed om je bewust te zijn dat te veel leunen op AI in het dagelijks leven misschien niet verstandig is.
Hoewel onze hersenen graag op zoek gaan naar cognitieve shortcuts, moeten we daar toch voor oppassen. Een gezond brein vraagt nu eenmaal om mentale uitdaging. En zolang AI – net als de mens – ook nog wel eens een fout maakt, moeten we zelf scherp genoeg blijven om die fouten te detecteren en corrigeren. Zeker in een sector waarin het gaat om mensenlevens, zoals de zorg.
De onderzoekers (Nataliya Kosmyna et al.) van de studie naar de impact van AI-gebruik bij het schrijven van essays op de cognitie hebben een projectwebsite gemaakt waar meer informatie over het onderzoek en context te vinden is.
