De impact van het coronavirus en de genomen maatregelen is groot, ook in de geestelijke gezondheidszorg. Waar de dagelijkse praktijk vaak bestaat uit face-to-face therapie, zoeken aanbieders nu alternatieven om de zorg op afstand voort te zetten. Zo ook het Helen Dowling Instituut (HDI), ggz-instelling voor mensen met kanker en hun naasten. Tientallen therapeuten van het instituut behandelen sinds 12 maart cliënten op afstand via beeldbellen of een telefonisch consult. Hoe is die snelle omslag gegaan? Wat zijn de ervaringen in de praktijk?
Het HDI is opgericht in 1988 en gespecialiseerd in psychologische zorg bij kanker. Vanuit vestigingen in Arnhem, Bilthoven en Nijmegen behandelen ruim 35 therapeuten (ex-)patiënten en naasten met klachten als ernstige angst, depressie en vermoeidheid.
Als psychische klachten als gevolg van kanker zo erg worden dat ze het dagelijks leven gaan beheersen, wordt mensen aangeraden om professionele psychologische zorg te zoeken. Het HDI is één van de psycho-oncologische centra in Nederland die deze zorg aanbieden. Behalve psychologische zorg bieden, verricht het HDI wetenschappelijk onderzoek en biedt het scholing en training aan professionals binnen en buiten de zorg.
Coronavirus: ultieme test
Anette Pet is klinisch psycholoog en directeur zorg bij het HDI. Samen met algemeen directeur Hanneke Haanraadts hield zij de situatie sinds de uitbraak in China al in de gaten.
“We hadden geen kant-en-klaar plan liggen in het geval van een pandemie. Dus brachten we mogelijke scenario’s in kaart om onszelf voor te bereiden. Wat zou dit voor onze organisatie en onze kwetsbare doelgroep gaan betekenen? Extra hygiënemaatregelen zijn snel en eenvoudig te realiseren, maar hoe verander je op korte termijn de vorm van je core business, je psychologische zorg? Het was de ultieme test om te zien hoe het zou zijn als onze gehele zorg online zou plaatsvinden.”
Online therapie
Het HDI beschikte gelukkig al over een beveiligd online platform, Karify. Via dit platform biedt het HDI zelf ontwikkelde online therapieën aan: de begeleide behandeling Minder Moe bij Kanker en de zelfhulptraining Minder Angst na Kanker. Zoals de titels al doen vermoeden, zijn deze platforms gericht op twee veelvoorkomende klachten onder (ex-)kankerpatiënten: ernstige vermoeidheidsklachten en angst voor terugkeer van kanker.
• Minder Moe bij Kanker is een intensief programma met een tijdsinvestering van minimaal een half uur per dag waarbij cliënten online worden ondersteund door een therapeut van het HDI. Naast oefeningen, video’s en huiswerkopdrachten is contact met de therapeut via dit platform mogelijk. Mensen kunnen mailen, een dagboek bijhouden én beeldbellen met hun therapeut.
• De zelfhulptraining Minder Angst wordt veel aangeboden aan mensen die op de wachtlijst staan bij het HDI, en wordt ondersteund door een zogenoemde ‘wachtlijstcoach’ van het HDI. Zo kunnen mensen alvast tijdens de wachttijd aan de slag gaan met hun angstklachten.
Omslag
Het coronavirus verspreidde zich tijdens het schrijven van dit artikel snel verder in Europa.
“Op het moment dat de eerste besmettingen in Nederland werden geconstateerd, was het alle hens aan dek”, stelt Pet. “We voorspelden dat het niet de vraag was óf we allemaal op afstand moesten gaan behandelen, maar wánneer.”
Dat moment kwam al heel snel. In één week tijd kregen cliënten van het HDI toegang tot het online platform Karify. Voor eventuele telefonische consulten konden medewerkers de 3CX-app installeren op hun mobiele telefoon. Met deze app kunnen ze via de telefooncentrale van het HDI bellen met cliënten en collega’s, zonder hun eigen telefoonrekening te zien oplopen.
Pet:
“Uiteraard was deze omslag niet voor iedereen even makkelijk. De techniek werkte niet altijd mee en online werken vraagt ook van onze medewerkers enig aanpassingsvermogen. Maar ook collega’s die eerst wat huiverig waren, ervaren nu noodgedwongen dat er online veel meer mogelijk is dan ze dachten. Ook op afstand kan contact persoonlijk zijn.”
Beeldbellen
Therapeuten en cliënten kunnen beeldbellen op elk apparaat met een camera en microfoon. Ze loggen in op Karify via hun computer of gebruiken de app op hun tablet of mobiele telefoon. Voor degenen die gewend zijn aan Skype of FaceTime zorgt beeldbellen voor weinig problemen.
Maar beeldbellen is niet voor iedereen makkelijk of mogelijk. Sommige mensen hebben een slechte of geen internetverbinding, anderen hebben geen beschikking over een camera of microfoon. Dan is het alternatief een telefonisch consult, zonder beeld. Maar indien mogelijk geven therapeuten de voorkeur aan beeldbellen.
Aline Rütter, gz-psycholoog bij het HDI in Arnhem:
“Beeldbellen biedt voor mij echt toegevoegde waarde. In tegenstelling tot bij een telefonische afspraak krijg je via beeldbellen non-verbale signalen mee. Je ziet goed wanneer iemand het moeilijk heeft, daar kun je dan op inspelen. Net als in de spreekkamer.”
Beeldbellen met cliënten in hun thuissituatie biedt soms zelfs extra mogelijkheden.
“Ik leer nu gezinsleden kennen die eerder niet meegingen naar therapiegesprekken. Ook krijg ik een kijkje in de thuissituatie en hoe dat de klachten van de cliënt eventueel beïnvloedt.”
Koudwatervrees
Peter Verboom ziet als systeemtherapeut bij het HDI in Bilthoven veel stellen. Ook hij heeft positieve ervaringen met beeldbellen.
“Sommige cliënten vinden beeldbellen nog wat ongemakkelijk of te veel gedoe om te installeren. Volgens mij is dat deels koudwatervrees. Ik probeer mijn cliënten ervan te overtuigen om beeldbellen een kans te geven. Het is persoonlijker én praktischer.”
“Deze week sprak ik bijvoorbeeld een stel dat uit elkaar gaat en niet meer samenwoont. Via beeldbellen hadden we een goed gesprek met zijn drieën. Telefonisch ga je dan al snel door en langs elkaar heen praten.”
Uitdagingen
Ondanks de tijdige voorbereiding en de beschikbaarheid van de techniek, bleek het onmogelijk om in één week geheel over te stappen op online behandelen. Pet en haar collega’s zoeken bijvoorbeeld nog naar mogelijkheden om groepsbehandelingen te blijven geven op afstand, of EMDR-therapie.
“Veel oplossingen zijn niet voldoende beveiligd of kosten extra geld. Als stichting moeten we kritisch zijn op onze kosten, maar de kwaliteit van onze zorg staat voorop. Ik hoop dat we over nog een week zo goed als volledig online kunnen functioneren, met álle behandelvormen die we eerst face-to-face aanboden.”
Wekelijkse overleggen, cliëntbesprekingen en wetenschappelijke lunchvergaderingen gaan via Microsoft Teams of Zoom gewoon door.
Toekomstbeeld
Het HDI ging noodgedwongen op grote schaal over op online behandelen. Zodra de dreiging van het coronavirus geweken is, gaan de deuren van de vestigingen in Arnhem, Bilthoven en Nijmegen weer open. Veel cliënten zullen weer overstappen op face-to-facebehandeling. Maar HDI-directeur Zorg Pet verwacht dat de deur is opengezet voor meer blended behandelingen in de toekomst.
“Als therapeut ben je online flexibeler in je tijdverdeling en kun je eenvoudig online terugkoppeling geven tussen afspraken door. Anderzijds kunnen cliënten deels zelf aan de slag met oefeningen en educatief materiaal van onze online therapieën. Ze kunnen ook na afronding van hun behandeltraject teruggrijpen op dit online materiaal. Maar persoonlijke begeleiding van onze therapeuten zal altijd nodig blijven.”
Effectiviteit online therapie
Uit ervaring en wetenschappelijk onderzoek van het HDI blijken de online therapieën effectief. Zo biedt de online therapie Minder Moe bij Kanker veel praktische voordelen voor ernstig vermoeide (ex-)kankerpatiënten. Mensen kunnen in hun eigen tijd en vanuit huis de therapie Minder Moe bij Kanker volgen. Het geeft hen handvatten om anders om te gaan met vermoeidheid. Dat verhoogde gevoel van controle is belangrijk voor de effectiviteit van de therapie.
Mensen krijgen tijdens de therapie inzicht in grenzen en valkuilen en leren daar hun rustmomenten op aan te passen. Dit versterkt het gevoel van controle en leidt uiteindelijk tot minder vermoeidheid.
Ook de therapie Minder Angst na Kanker lijkt effectief tegen angstklachten, mits deelnemers intensief gebruikmaken van het educatiemateriaal en de diverse oefeningen. Met name bij angstklachten is vaak aanvullende professionele hulp nodig.
Marije van der Lee, gz-psycholoog en hoofd onderzoek bij het HDI:
“Als niemand je motiveert om aan je klachten te werken, ben je sneller geneigd om af te haken. Daarom geven we bij veel van onze cliënten, vooral diegenen met ernstige klachten, de voorkeur aan blended behandeling.”
