Door de groeiende zorgvraag, personeelstekorten, digitalisering en hoog verloop van zorgprofessionals staat de zorg onder druk. Dit maakt het cruciaal dat toekomstige zorgprofessionals competenties leren die direct bijdragen aan de kwaliteit en continuïteit van zorg. Simulatieonderwijs biedt de kans om studenten authentieke leerervaringen te bieden om deze competenties op te doen. Associate lector Sandra Bedaf en onderzoeker Margit Ruis onderzochten welke voorwaarden nodig zijn om simulatieonderwijs succesvol in te richten. Ze lichten dit toe aan de hand van simulatiescenario’s die hun collega docent Pieter van Gorkom met behulp vaan virtual reality (VR)-technologie ontwikkeld heeft.
Het onderzoek resulteerde in tien voorwaarden voor succesvol simulatieonderwijs. In dit artikel lichten we vier van deze voorwaarden toe: realisme, kwaliteit van de simulatiepatiënt, het geleidelijk opbouwen van complexiteit en psychologische veiligheid. Aan de hand van praktijkvoorbeelden laten we zien hoe deze voorwaarden vorm krijgen in de virtual reality-simulatiescenario’s die docent Pieter van Gorkom ontwikkelde en toepast in het onderwijs.
Volgens het onderzoek dragen realistische scenario’s, casuïstiek, materialen en omgevingen bij aan de geloofwaardigheid van het onderwijs en het gevoel bij de student dat hij zich daadwerkelijk voorbereidt op de praktijk.
Docent Van Gorkom miste realisme in het huidige onderwijs. Beschikbare simulatiescenario’s gebruiken acteurs of (high-fidelity) poppen. Die zijn waardevol, maar hebben hun beperkingen. Het oefenen van technische handelingen op een acteur kent ook zijn beperkingen, omdat een acteur niet alle medische situaties realistisch kan nabootsen. High-fidelity poppen ogen niet als levende patiënt, en de symptomen moet de student erbij inbeelden. Een student voelt bij het branden van een blauw lampje op het voorhoofd van een pop niet dezelfde emotie als bij een patiënt die daadwerkelijk een verstikking doormaakt.
"Studenten doen ervaring op met samenwerking zoals die ook in de zorgpraktijk voorkomt"
Naast scenario’s met acteurs of poppen zijn er scenario’s in virtual reality beschikbaar. Van Gorkom hierover: “In huidige VR-scenario’s kunnen studenten oefenen met het aanleren van technische vaardigheden waarbij verandering of verergering van klachten optreedt. Dit voelt echter niet levensecht doordat de patiënt in de huidige scenario’s een geprojecteerde pop is.”
Van Gorkom wilde studenten laten ervaren hoe het is om met een echte patiënt te werken, zonder de praktijk in te gaan. Binnen het StimulanZ-project (zie kadertje hierboven) ontwikkelde hij daarom VR-simulatiescenario’s waarin een levensechte persoon als hologram op een fysieke pop wordt geprojecteerd, compleet met realistische symptomen van een ziektebeeld.
De eerste versie projecteert een hologram van een levensechte patiënt op de pop, die verschillende ziektebeelden en aandoeningen kan aannemen. Studenten leren in deze simulatiescenario’s levensechte ziektebeelden kennen en ervaren hun emotionele reacties daarop.
Kwaliteit simulatiepatiënt
Uit het onderzoek blijkt dat de kwaliteit van de simulatiepatiënt belangrijk is. Symptomen mogen bijvoorbeeld niet overdreven worden en de emoties die de patiënt toont, moeten passen bij het gespeelde ziektebeeld. Een kwalitatief goede simulatiepatiënt draagt bij aan de ontwikkeling van een realistisch inlevingsvermogen van de student.
In virtual reality is het mogelijk om de kwaliteit van de simulatiepatiënt te verzekeren, wat met een acteur minder zeker is. Van Gorkom vertelt: “Wanneer een acteur reageert op de handeling van een student, terwijl dit niet mogelijk of wenselijk is bij het gespeelde ziektebeeld, dan komt het scenario niet meer overeen met de praktijk. In een VR-omgeving kunnen we dit volledig realistisch vormgeven.”
Complexiteit opbouwen
Uit het onderzoek komt naar voren dat het gradueel opbouwen van complexiteit in een simulatiescenario helpt om de student gefaseerd voor te bereiden op de praktijk en bijbehorende onvoorspelbaarheid. Een simulatiescenario kan opgebouwd worden door symptomen bij de patiënt te laten toenemen, meer zorgprofessionals te laten deelnemen, onverwachte wendingen toe te voegen of de tijdsdruk op te voeren.
De VR-scenario’s groeien hierin mee. Van Gorkom voegde in de tweede versie van de VR-scenario’s de mogelijkheid toe om handelingen, zoals het rechtop zetten van de patiënt en het aanbrengen van het zuurstofmasker, uit te voeren op de pop waarop een holografische patiënt is geprojecteerd. In de meest recente versie kan de student interacteren met de patiënt. Een docent stuurt de reactie van de pop aan en kan zo ook onverwachte wendingen inzetten.
Ook multidisciplinair samenwerken kan in deze scenario’s worden geoefend, aldus Van Gorkom. “Een student fysiotherapie kan bijvoorbeeld signaleren dat het niet goed gaat met een patiënt, waarna een verpleegkundestudent wordt betrokken om passende zorg te verlenen. Hierdoor doen studenten ervaring op met samenwerking zoals die ook in de zorgpraktijk voorkomt.”
Psychologische veiligheid
Een veilige en vertrouwde leeromgeving voor studenten blijkt uit het onderzoek een van de belangrijkste voorwaarden te zijn voor succesvol simulatieonderwijs. De student wil voelen dat hij fouten mag maken en niet direct beoordeeld wordt, maar ook niet uitgelachen door medestudenten. Ook wil de student geen druk voelen van een toetsmoment, maar juist een leerervaring opdoen.
Ieder VR-scenario eindigt met een bijzonder moment: de holografische patiënt staat op uit de pop en bedankt de student voor de goede zorgen. Een bewuste keuze om de student gerust te stellen en psychologische veiligheid te creëren.
Succesvol simulatieonderwijs
Voor succesvol simulatieonderwijs is het essentieel om de in het onderzoek benoemde voorwaarden toe te passen. Het werken volgens de voorwaarden kan bijdragen aan meer zelfvertrouwen van studenten en een passende voorbereiding op de complexe beroepspraktijk. De student bouwt bijvoorbeeld vertrouwen op door in een levensecht VR-scenario realistische patiëntinteracties te ervaren. Omgaan met toenemende complexiteit leren studenten onder meer door de opbouw van verschillende facetten in de VR-scenario’s.
Het onderzoek toont dat de voorwaarden ook onderling onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Zo komt realisme in het ziektebeeld ten gunste van de kwaliteit van de simulatiepatiënt. Wanneer een student psychologische veiligheid ervaart, zal hij ook eerder een complex scenario met succes doorlopen. De VR-scenario’s met holografische patiënten zijn een uitermate passende manier om het simulatieonderwijs vorm te geven volgens de voorwaarden uit het onderzoek.
Succesvol simulatieonderwijs levert een waardevolle bijdrage aan een duurzame en passende voorbereiding van toekomstige zorgprofessionals op de arbeidsmarkt. We dragen daar vanuit Fontys Hogeschool graag aan bij met onderzoek en onderwijs.
Over het onderzoek
De onderzoekers verzamelden ruim 350 verwachtingen over simulatieonderwijs bij studenten, docenten en zorgprofessionals in Nederland en Vlaanderen. Deze respondenten deelden zowel positieve als negatieve verwachtingen.
Opvallend is dat de verschillende respondentgroepen grotendeels dezelfde verwachtingen hebben, maar dat er twee duidelijke tegenstrijdigheden naar voren komen. Enerzijds verwachten zij dat simulatieonderwijs zorgt voor meer zelfvertrouwen en een realistische voorbereiding op werken in de zorg. Anderzijds vrezen zij dat simulatieonderwijs leidt tot meer stress en een vertekend beeld van de praktijk.
Dit spanningsveld werd verder onderzocht in vijf focusgroepen met studenten en docenten. Zij vertaalden hun ervaring en verwachtingen naar voorwaarden voor succesvol simulatieonderwijs, door middel van creatieve methoden en prioritering. Vervolgens valideerden en verrijkten de onderzoekers deze voorwaarden met literatuuronderzoek.
StimulanZ-project & Onderzoek
StimulanZ (S(t)imuLEREN in de zorg) is een grensoverstijgende samenwerking tussen Nederlandse en Vlaamse onderwijsinstellingen om toekomstige zorgprofessionals succesvol op te leiden via simulatiescenario’s, passend bij de uitdagingen en continu veranderende arbeidsmarkt.
De onderzoeksrapportage, een praktische handreiking met de tien voorwaarden voor succesvol simulatieonderwijs en de VR-scenario’s (voor op de VR-bril) zijn beschikbaar via de kennisbank van het project.
Tien voorwaarden voor succesvol simulatieonderwijs
Richt je simulatieles in met:
1. Realisme
2. Kwaliteit van de simulatiepatiënt
3. Graduele complexiteit
4. Herhaald oefenen
5. Aandacht voor communicatie- en samenwerkingsvaardigheden
Creëer in je simulatieles:
6. Een veilige en vertrouwde leeromgeving
Start je simulatieles met:
7. Heldere voorbereiding
Eindig je simulatieles met:
8. Gestructureerde debriefing
Regel met je instelling:
9. Curriculum-integratie
10. Organisatorische en strategische voorwaarden
