In de operatiekamer staan veiligheid, betrouwbaarheid en efficiëntie centraal. Dat geldt ook voor het gebruikte instrumentarium. De afgelopen decennia kregen wegwerpinstrumenten daarin een steeds grotere rol: ze zijn direct beschikbaar, vragen geen retourlogistiek en maken het eenvoudig om na gebruik weer over een steriel instrument te beschikken. Bovendien verdwijnt na dit gebruik direct de verantwoordelijkheid voor reiniging, inspectie, sterilisatie en onderhoud. Die eenvoud heeft wegwerpinstrumenten in veel situaties tot standaard gemaakt. Tegelijkertijd heeft deze werkwijze een fundamenteel nadeel: hoogwaardige medische instrumenten worden na éénmaal gebruik afgedankt en verbrand. Materialen en energie gaan daarmee grotendeels verloren.
De zorgsector is verantwoordelijk voor ongeveer 7 procent van de Nederlandse CO2-uitstoot en 13 procent van het grondstoffengebruik. Een aanzienlijk deel daarvan hangt samen met producten en materialen die na gebruik worden afgevoerd. Hergebruik lijkt daarmee een logische oplossing. Maar zo eenvoudig is het niet.
Zo stellen patiëntveiligheid en infectiepreventie hoge eisen aan reiniging, desinfectie en sterilisatie. Verder spelen leveringszekerheid, gebruiksgemak, aansprakelijkheid, regelgeving en kosten een belangrijke rol. We hebben een systeem gecreëerd dat uitstekend is ingericht op eenmalig gebruik, maar dat ook een groot deel van de waarde van producten en materialen na één keer gebruik verliest.
Tegelijkertijd groeit de aandacht voor verduurzaming van de zorg. Ziekenhuizen, medische technologiebedrijven, leveranciers en initiatieven zoals de Groene OK willen steeds vaker de stap naar hergebruik zetten. Maar hoe doe je dat zonder concessies aan veiligheid, betrouwbaarheid en werkbaarheid?
Dat was de centrale vraag binnen het SIA RAAK-MKB-onderzoeksproject Hergebruik Hoogwaardig Medisch Instrumentarium (HHMI). Dit consortium van kennisinstellingen, zorgorganisaties en mkb-bedrijven onderzocht vanuit diverse perspectieven wat nodig is om hoogwaardige medische instrumenten veilig, praktisch en duurzaam meerdere levenscycli te laten doorlopen. De focus lag op het ontwerpperspectief: hoe ontwerp je producten, processen en samenwerkingen die hergebruik daadwerkelijk mogelijk maken?
De belangrijkste conclusie: hergebruik loopt niet stuk op één grote technische uitdaging. Veel drempels blijken overkomelijk, mits vanaf de eerste ontwerpfase rekening wordt gehouden met de volledige levenscyclus. Ontwerpen voor hergebruik betekent ontwerpen voor meerdere stakeholders, meerdere vormen van waarde en langdurig waardebehoud.
Meer gebruikers
Misschien wel het grootste verschil tussen een wegwerpinstrument en een herbruikbaar instrument is dat het product een veel langere reis aflegt:
- Een wegwerpinstrument kent in vereenvoudigde vorm drie stappen: produceren, gebruiken en verbranden.
- Een herbruikbaar instrument kent een hele nieuwe gebruikscyclus. Na iedere behandeling wordt het instrument ingezameld, gereinigd, gedesinfecteerd, geïnspecteerd, eventueel gerepareerd, opnieuw verpakt, gesteriliseerd, opgeslagen en voorbereid voor een volgende ingreep.
Dat betekent ook dat een instrument veel meer gebruikers en belanghebbenden krijgt dan alleen de chirurg: Centrale Sterilisatie Afdelings-medewerkers, logistiek personeel, onderhoudstechnici en zelfs inkopers en leveranciers worden allemaal onderdeel van de levenscyclus. Iedere overdracht vormt een potentieel risico, maar ook een kans om kwaliteit te borgen.
Juist daarom vraagt hergebruik om een andere manier van ontwerpen. Niet alleen de gebruiker tijdens de operatie staat centraal, maar iedereen die gedurende de levensduur met het instrument werkt.
Ontwerpen voor veel levens
Een herbruikbaar instrument moet eenvoudig kunnen worden gereinigd. Dat betekent onder meer dat onderdelen goed bereikbaar zijn, vuil zich niet kan ophopen en componenten eenvoudig uit elkaar gehaald kunnen worden. Materialen moeten bestand zijn tegen herhaalde blootstelling aan stoom, warmte en reinigingsmiddelen zonder hun mechanische eigenschappen te verliezen. Kortom, producten moeten ontworpen worden voor tientallen of zelfs honderden gebruikscycli.
Daarnaast wordt het onderhoud een integraal onderdeel van het ontwerp. Onderdelen die slijten moeten vervangbaar zijn. Reparaties moeten mogelijk zijn zonder het volledige instrument af te schrijven. Een modulair ontwerp kan ervoor zorgen dat slechts een klein onderdeel hoeft te worden vervangen, niet het hele product.
Einde levensduur?
Bij tientallen of honderden gebruikscycli is het niet altijd duidelijk wanneer een instrument moet worden vervangen. Instrumenten worden soms preventief afgeschreven terwijl ze technisch nog goed functioneren, terwijl in andere gevallen onvoldoende inzicht bestaat in hun conditie.
Digitalisering kan hierbij helpen. Door gebruik, onderhoud, reparaties, inspecties en sterilisatiecycli te registreren, ontstaat inzicht in de levensgeschiedenis van een instrument. Zo kan beter worden bepaald wanneer onderhoud of vervanging nodig is en wanneer het instrument daadwerkelijk het einde van zijn levensduur bereikt.
Technologieën als RFID, UDI en digitale productpaspoorten kunnen deze informatie gedurende de hele levenscyclus beschikbaar maken. Zo helpt data om instrumenten niet onnodig vroeg af te schrijven en langer verantwoord te gebruiken.
Is hergebruik duurzamer?
Hergebruik kost ook water, energie en chemicaliën voor reiniging en sterilisatie. Herbruikbare instrumenten bevatten bovendien vaak meer materiaal dan hun wegwerpvariant. Toch kan de milieu-impact bij voldoende gebruik aanzienlijk lager zijn.
Binnen HHMI maakt een QuickScan Life Cycle Assessment (LCA) zichtbaar hoeveel gebruikscycli nodig zijn om een herbruikbaar instrument milieutechnisch beter te laten presteren dan een wegwerpvariant. Zo kunnen ontwerpers al vroeg in het ontwikkelproces de impact van materiaal- en ontwerpkeuzes vergelijken.
Een lange levensduur is daarbij cruciaal: met een goed ontworpen herbruikbaar instrument kan de milieu-impact met ongeveer 75 procent worden verminderd.
Grootste uitdaging: de mens
De overstap naar hergebruik vraagt om een andere manier van denken en werken. Zorgprofessionals moeten vertrouwen krijgen in nieuwe oplossingen en organisaties moeten bestaande processen en verantwoordelijkheden aanpassen. Enthousiaste pioniers en ambassadeurs kunnen daarbij helpen, zeker wanneer eindgebruikers en CSA-medewerkers vanaf het begin worden betrokken.
Tegelijkertijd hoeft hergebruik niet altijd om een compleet nieuw zorgproces te vragen. Juist oplossingen die aansluiten bij bestaande werkwijzen, technologieën en verantwoordelijkheden vergroten de kans op succesvolle adoptie. Voor mkb-bedrijven betekent dit dat een goed product alleen niet voldoende is: het moet ook passen binnen de processen, eisen en praktijk van het ziekenhuis.
Succesvolle innovatie draait daarom niet alleen om een beter product, maar om een oplossing die past binnen de praktijk waarin deze wordt toegepast.
Voorbeelden van hoogwaardige wegwerpinstrumenten
Om de schaal en impact van wegwerpinstrumenten te illustreren, helpt het om naar enkele concrete en soms verrassend kostbare voorbeelden te kijken:
- Accu-aangedreven endoscopische stapler: geavanceerd chirurgisch instrument dat tijdens minimaal invasieve operaties wordt gebruikt om weefsel te snijden en tegelijkertijd te nieten. Ondanks de complexe elektronica en mechanica wordt dit type instrument vaak maar éénmaal gebruikt en vervolgens verbrand. Indicatieve verkoopprijs: 1500 - 2500 euro per stuk.
- Single-use laparoscopische camera: volledig geïntegreerde camera voor kijkoperaties, inclusief lichtbron en beeldsensor. Ontworpen voor éénmalig gebruik om risico op contaminatie te minimaliseren. Indicatieve verkoopprijs: 800 - 1500 per stuk.
- Single-use elektrochirurgisch sealing device: om bloedvaten te sluiten en weefsel te snijden met behulp van elektrische energie. Vaak voorzien van complexe interne componenten en coatings. Indicatieve verkoopprijs: 300 - 700 euro per stuk.
Van inzichten naar praktische field guide
De lessen uit de praktijkonderzoeken binnen HHMI zijn gebundeld in een field guide. Die helpt ontwerpers, ondernemers, zorginstellingen en inkopers om vanaf de eerste ontwerpfase rekening te houden met de volledige levenscyclus van een instrument. De gids bevat ontwerpprincipes, praktische wegwijzers, stakeholderoverzichten en handvatten voor materiaalkeuze, reinigbaarheid, reparatie, adoptie en levensduurverlenging.
De Field Guide is gratis beschikbaar via: link
