De patiënt is de ‘why’ van AI in de zorg

AI ontwikkelt zich razendsnel binnen de zorg. Bestuurders spreken over slim organiseren, zorgverleners over minder registratielast, leveranciers over innovatie en schaalbaarheid. Maar te midden van alle algoritmen, dashboards en strategische roadmaps dreigt één vraag ondergesneeuwd te raken: voor wie doen we het eigenlijk?

Volgens Geert-Jan van Hal, lid van de cliëntenraad van Máxima MC en strategische adviseur binnen diverse zorgpartijen, en Harry Verbunt, Chief Patiënt Officer bij CumuluZ en tevens adviseur bij diverse stichtingen, wordt die vraag nog te weinig gesteld. Terwijl ziekenhuizen en zorgorganisaties volop experimenteren met AI, ontbreekt de patiënt in veel gevallen nog aan de bestuurstafel waar de keuzes worden gemaakt. En dat is opmerkelijk, vinden zij. Want als AI ergens over zou moeten gaan, dan is het over betere zorg voor mensen. De patiënt is niet het eindpunt van innovatie, maar het vertrekpunt.

Van patiënt centraal naar patiënt aan tafel

Beide gesprekspartners kennen de zorg niet alleen vanuit hun professionele rollen, maar ook vanuit persoonlijke ervaring. Geert-Jan van Hal leeft sinds zijn geboorte met een chronische nierziekte en heeft inmiddels al 35 jaar een donornier. Vanuit die ervaring zet hij zich actief in voor de toekomst van de zorg, digitale innovatie en patiëntparticipatie. Als lid van de cliëntenraad van Máxima MC houdt hij zich onder meer bezig met digitalisering en kwaliteit van zorg.

Ook voor Harry Verbunt veranderde een persoonlijke ervaring zijn perspectief op zorg fundamenteel. Na een internationale loopbaan in de ICT en gezondheidszorg kreeg hij op 57-jarige leeftijd de diagnose slokdarmkanker. Na een recidief nam hij deel aan een klinische studie die uitzonderlijk goed aansloeg. Tegenwoordig verbindt hij zijn ervaring als patiënt aan zijn werkzaamheden als Chief Patient Officer.

Juist die combinatie van professionele kennis en ervaringsdeskundigheid maakt dat beiden met dezelfde boodschap komen: wie AI ontwikkelt zonder patiënten structureel te betrekken, loopt het risico de verkeerde problemen op te lossen.

AI wordt nog vooral van binnenuit bekeken

Volgens Van Hal en Verbunt heeft het ontbreken van patiënten in AI-regieteams veel te maken met de manier waarop organisaties momenteel naar AI kijken. Veel toepassingen richten zich logischerwijs op administratieve processen, verslaglegging, planning, capaciteitsmanagement en ondersteuning van zorgprofessionals. Daarmee wordt AI vaak benaderd vanuit technologie, organisatie en medewerker.

"De prioriteit ligt nog sterk aan de technologische kant en onvoldoende aan de menselijke kant", zegt Van Hal. Dat betekent niet dat efficiëntie of ondersteuning van medewerkers onbelangrijk zijn. Integendeel. Maar volgens beide gesprekspartners moeten deze doelen altijd in relatie worden gezien tot de uiteindelijke bedoeling van zorg. "De patiënt is de 'why' van de gezondheidszorg. Alles eromheen, de processen, systemen en technologie, moet uiteindelijk faciliterend zijn aan goede zorg voor de patiënt."

Verbunt ziet hetzelfde patroon. "Organisaties richten processen efficiënter in en ontwikkelen toepassingen waarvan zij verwachten dat die waardevol zijn. Maar als de eindgebruiker niet betrokken is, bestaat het risico dat interne optimalisatie en de werkelijke behoefte van de patiënt niet met elkaar matchen."

Eén AI-toepassing, twee vormen van waarde

Dat verschil in perspectief wordt duidelijk bij toepassingen zoals AI-gestuurde consultregistratie. Vanuit het perspectief van de zorgverlener draait de discussie vaak om minder administratieve lasten, betere verslaglegging en tijdswinst. Het patiëntperspectief kijkt naar iets anders. Heb ik meer aandacht gekregen tijdens het gesprek? Luisterde de arts beter? Begrijp ik wat er in het verslag staat? En herken ik mijn eigen verhaal daarin?

Volgens Van Hal ontstaat juist op dat snijvlak de werkelijke waarde van AI. Wanneer een zorgverlener minder tijd kwijt is aan typen, ontstaat immers ruimte voor menselijk contact. Meer oogcontact. Meer aandacht. Meer ruimte om vragen te stellen. De technologie blijft hetzelfde, maar de definitie van succes verandert.

Nieuwe patiënten bewegen zich in onbekend terrein

Volgens Verbunt wordt het belang van dit perspectief vaak onderschat. "Je stapt als nieuwe patiënt een soort Alice in Wonderland binnen. Je kent de taal niet, je begrijpt de spelregels niet en je begint eigenlijk helemaal blanco. Veel vragen ontstaan pas wanneer je weer thuis bent."

Juist daar kunnen AI-toepassingen een belangrijke rol spelen. Niet alleen door zorgprofessionals te ondersteunen, maar ook door informatie begrijpelijker te maken, consulten samen te vatten of patiënten te helpen hun weg te vinden binnen het zorgsysteem. Maar om die mogelijkheden goed te benutten, moet wel duidelijk zijn wat patiënten daadwerkelijk nodig hebben. En daarvoor moeten zij worden betrokken bij de ontwikkeling.

Voorkom suboptimalisatie

Het patiëntperspectief is volgens beide gesprekspartners niet alleen relevant voor toepassingen die patiënten direct gebruiken. Ook AI-oplossingen die uitsluitend achter de schermen worden ingezet, hebben uiteindelijk invloed op de patiënt.

Een systeem dat tijd bespaart, roept bijvoorbeeld direct nieuwe vragen op. Wat gebeurt er met die gewonnen tijd? Wordt die besteed aan meer persoonlijke aandacht? Aan kortere wachttijden? Aan betere toegankelijkheid van zorg? Volgens Verbunt voorkomen patiënten juist dat organisaties blijven hangen in deeloplossingen. "Dan verbeter je afzonderlijke processen, systemen en taken, maar bereik je niet noodzakelijk wat je uiteindelijk wilt bereiken."

Van Hal noemt het daarom een gemiste kans wanneer patiënten pas worden betrokken op het moment dat een oplossing al bijna klaar is. Hun bijdrage is waardevol tijdens de visievorming, de selectie van toepassingen, de implementatie én de evaluatie.

Begin klein, maar begin vandaag

Patiëntparticipatie hoeft volgens beiden niet ingewikkeld of kostbaar te zijn. Veel zorgorganisaties beschikken al over cliëntenraden, patiëntenpanels of ervaringsdeskundigen die kunnen meedenken over AI-vraagstukken. Daarbij is technische expertise niet de belangrijkste voorwaarde.

Belangrijker is dat iemand de vraag blijft stellen welke waarde een toepassing toevoegt voor patiënten. "Zet een patiëntvertegenwoordiger gewoon bij het AI-regieteam aan tafel. Daarna kun je vanuit de praktijk verder leren en opschalen." Dit vraagt wel om begrijpelijke communicatie. Organisaties moeten voorkomen dat AI uitsluitend wordt besproken in technische termen en ingewikkelde afkortingen.

AI-readiness geldt ook voor patiënten

De discussie over AI richt zich vaak op zorgprofessionals, bestuurders en IT-afdelingen. Maar ook patiënten krijgen steeds vaker met AI te maken. Steeds meer mensen gebruiken digitale hulpmiddelen om medische informatie beter te begrijpen, zich voor te bereiden op een consult of uitleg achteraf nog eens terug te lezen.

Daarom zien Van Hal en Verbunt ook een belangrijke educatieve rol voor zorgorganisaties. Denk aan toegankelijke informatievoorziening, ondersteuning bij digitale toepassingen of fysieke loketten waar patiënten terecht kunnen met vragen over portalen, gegevensuitwisseling en AI. Want niet iedereen wordt geholpen met nog een extra app of online handleiding. "Als je de patiënt beter toerust, help je uiteindelijk ook de arts en de organisatie."

De patiënt hoort niet aan het einde van het proces

De oproep van Van Hal en Verbunt is uiteindelijk eenvoudig. Betrek patiënten niet pas wanneer een AI-toepassing is gekozen en geïmplementeerd moet worden. Nodig hen uit wanneer de vragen nog open liggen. Wanneer behoeften worden verkend. Wanneer waarde wordt gedefinieerd.

Niet omdat patiënten alle technische details kennen, maar omdat zij als geen ander weten wat goede zorg betekent. Want hoe slim AI ook wordt, de belangrijkste vraag blijft onveranderd:

Draagt deze innovatie bij aan betere zorg voor mensen?

Of zoals Verbunt het treffend samenvat: "Als je de patiënt vergeet, ga je sub optimaliseren op alles wat eromheen zit. Dan praat je opnieuw over de patiënt in plaats van met de patiënt. Terwijl de patiënt de reden is waarom we dit allemaal doen."

Drie vragen voor ieder AI-regieteam

1. Welke concrete waarde levert deze toepassing op voor patiënten?
2. Zijn patiënten of patiëntvertegenwoordigers betrokken geweest bij de ontwikkeling en besluitvorming?
3. Hoe meten we het effect op de zorgervaring van patiënten?

Want uiteindelijk is de patiënt niet slechts gebruiker van AI, maar de reden waarom AI in de zorg bestaat.

Together We Care!