Een pilot of experiment met generatieve AI kan ongemerkt uitgroeien tot een toepassing waarop werkprocessen structureel leunen. Dat ondervond Nictiz, de kennisorganisatie voor digitale informatievoorziening en gegevensuitwisseling in de zorg. Een substantiële prijsverhoging van de AI-leverancier vormde de aanleiding om voorbij de licentiekosten te kijken. Hoeveel ruimte blijft er om andere keuzes te maken als medewerkers, kennis en processen steeds sterker met één platform verweven raken?
In ICT&health 5, 2026 beschrijft Dick-Jan Zijda (strategisch adviseur, AI-lead en innovatie-lead) hoe Nictiz deze afhankelijkheid beoordeelt en probeert te beheersen. De organisatie begon in 2024 met een verkennend leertraject. Medewerkers konden in een afgeschermde omgeving experimenteren met onder meer vertalingen, samenvattingen en tekstcorrectie, omgeven door waarborgen voor privacy en Europese gegevensverwerking en -opslag.
De toepassingen werden al snel veelomvattender: beleidsvoorbereiding, standaardontwikkeling en interne kennisontsluiting. Afdelingen bouwden eigen GPT’s en persoonlijke assistenten. Daarmee veranderde ook de positie van GenAI: van een vervangbaar individueel hulpmiddel naar een steeds belangrijker onderdeel van de informatievoorziening.
Afhankelijkheid groeit geleidelijk
Toen was daar opeens een prijsverhoging. Die maakte zichtbaar dat overstappen naar een andere leverancier meer betekent dan een andere licentie afsluiten. Prompts, instructies en kennis verzamelen zich binnen een platform. Medewerkers stemmen hun werkwijze erop af en processen raken afhankelijk van de beschikbaarheid en prestaties van de leverancier.De werkelijke kosten van wel of niet overstappen omvatten daardoor ook integratie, opleiding en een eventuele migratie.
Los hiervan vraagt Zijda aandacht voor professionele autonomie: blijven medewerkers complexe informatie zelfstandig beoordelen wanneer zij denkwerk steeds vaker aan AI uitbesteden? Als onze cognitieve infrastructuur steeds meer wordt ondersteund door nieuwe technologieën, moeten we blijven reflecteren op onze eigen autonomie en expertise, zo schrijft hij.
Legitieme keuze
Nictiz heeft de prijsverhoging voor nu geaccepteerd. Een legitieme keuze, stelt Zijda, wanneer een organisatie de afhankelijkheid expliciet erkent en actief beheert. Dat vraagt wel om professioneel contractmanagement en duidelijke afspraken over verantwoordelijkheden en aansturing.
Tegelijk verkent Nictiz wel alternatieven, waaronder opensource-oplossingen. Meerdere aanbieders kunnen de onderhandelingsruimte vergroten, al vraagt dat om coördinatie om versnippering te voorkomen.
Daarnaast richt Nictiz de beoogde architectuur in op vervangbaarheid. Prompts en kennis worden onafhankelijk van het platform beheerd, zodat modellen eenvoudiger kunnen worden gewisseld. Zo probeert de organisatie te voorkomen dat de keuze voor gemak haar toekomstige handelingsruimte beperkt.
Bredere les
De bredere les voor zorgorganisaties: beoordeel AI niet alleen op prestaties en de huidige prijs, maar ook op de mogelijkheden om later van koers te veranderen. Commerciële platforms gebruiken en autonomie behouden kunnen samengaan, mits afhankelijkheden bestuurbaar blijven.
Dit artikel gemist? Lees het in editie 5, 2026 van ICT&health of in ons online magazine.
Voeg ICT&health toe aan Google
Toon meer content van ICT&health in Google Zoeken.
