Jongeren willen meer grip op hun socialemediagebruik, zonder het contact met anderen te verliezen. Dat komt naar voren uit het UvA-onderzoeksprogramma SpaceTeen. Binnen het programma ontwikkelden jongeren in co-creatie met ontwerpers drie prototypes voor gezondere online en offline alternatieven. Ook buiten SpaceTeen om werken Nederlandse jongeren aan minder verslavende social media Zo ontwikkelt scholiere Laurine Beele met leeftijdsgenoten UnbubbleX als alternatief voor bestaande sociale media.
Aanleiding voor het onderzoeksprogramma is de moeite die jongeren hebben om hun socialemediagebruik te verminderen. Volgens de onderzoekers bieden bestaande maatregelen, zoals tijdslimieten en het uitschakelen van notificaties, onvoldoende houvast. Ook de effectiviteit van een leeftijdsverbod (zoals in Australië, Indonesië en Turkije) is niet aangetoond.
Intensief gebruik social media
Het onlangs uitgebrachte SpaceTeen ScrollReport bundelt de resultaten van een jaar onderzoek, met onder meer de uitkomsten van een vragenlijst onder 990 kinderen en tieners van 10 tot 18 jaar en verschillende ontwerppilots. Het rapport is in november, samen met het jaarlijkse onderzoeksrapport van Netwerk Mediawijsheid, aangeboden aan Staatssecretaris van Digitale Economie en Soevereiniteit Willemijn Aerdts.
De deelnemers aan het onderzoek gebruiken sociale media intensief en geven aan regelmatig de grip op hun tijd te verliezen. Vooral TikTok en Snapchat ervaren zij als te veel, terwijl WhatsApp beter in balans voelt. Tegelijkertijd bieden sociale media verbondenheid en het gevoel ergens bij te horen. Jongeren zoeken daarom vooral een betere balans, in plaats van volledig te stoppen.
Volgens UvA-communicatiewetenschapper Sindy Sumter vormt de digitale omgeving zelf een belangrijk onderdeel van het probleem: zij is specifiek ontworpen om aandacht vast te houden. Tijdens de ontwerppilots wezen jongeren eindeloze feeds, korte video’s, gepersonaliseerde inhoud en notificaties aan als functies die overmatig gebruik bevorderen.
Jongeren als medeontwerpers
SpaceTeen betrekt jongeren rechtstreeks bij het ontwerpen van oplossingen. Die cocreatie moet ervoor zorgen dat interventies aansluiten bij hun behoeften en daardoor meer kans van slagen hebben. Deelnemers pleitten onder meer voor minder prikkels, herkenbare pauzemomenten en functies die betekenisvol contact stimuleren.
Ook de omgeving buiten het scherm telt mee. Een aanzienlijk deel van de jongeren ervaart onvoldoende plekken in de buurt om elkaar te ontmoeten en te ontspannen. Dat geldt volgens de onderzoekers vooral voor meisjes en tieners op het platteland.
Drie prototypes
De ontwerppilots leverden drie prototypes op:
- PAUZE Party onderbreekt het scrollen met een sociaal pauzemoment.
- CLUB helpt jongeren om offline-activiteiten te organiseren.
- CHILL, GROW, and CONNECT richt zich op een openbare ontmoetingsplek waar jongeren zich welkom voelen.
De prototypes worden deze winter verder getest. Of zij daadwerkelijk bijdragen aan gezonder gebruik, moet nog blijken. Bij positieve resultaten hopen de onderzoekers op bredere toepassing, met een voortrekkersrol voor gemeenten, nationale en Europese beleidsmakers, telecomaanbieders en technologiebedrijven.
UnbubbleX: buiten eigen bubbel
Een vergelijkbare behoefte aan verandering ligt ten grondslag aan UnbubbleX. In een interview met ICT&health uit juni 2026 vertelde initiatiefnemer Laurine Beele hoe zij met drie internationale leeftijdsgenoten werkt aan een platform voor betrouwbare informatie, ontmoeting en het verkennen van perspectieven buiten de eigen bubbel.
Het initiatief moest destijds nog uitgroeien tot een volwaardig socialemedia-alternatief. De ontwikkeling omvatte zowel software als bewustwording over gezonder gebruik; financiering was nog een vervolgstap. Uitgangspunt is de positieve kanten van sociale media te behouden en gebruikers meer regie te geven.
Beele ontving begin 2026 voor haar initiatieven een ICT&health Award in de categorie ‘Patiënt & burger als partner’. Haar inzet begon bij eigen ervaringen met een socialemedia-detox en groeide uit tot voorlichting en het ontwikkelen van alternatieven.
Voeg ICT&health toe aan Google
Toon meer content van ICT&health in Google Zoeken.