Hoe betrek je zorgmedewerkers bij gesprekken over artificiële intelligentie zonder direct te vervallen in techniek of beleid? Bij Surplus kozen ze voor een opvallend experiment: een antieke spiegel waarin medewerkers zichzelf ontmoeten als 83-jarige versie van zichzelf. Het doel, zoals geschetst wordt in de eerstvolgende editie van ICT&health: AI bespreekbaar maken vanuit persoonlijke waarden, ervaringen en gevoelens in plaats van vanuit technologie alleen.
Organisaties die AI succesvol invoeren, hebben vaak één ding gemeen: een leerklimaat waarin medewerkers ruimte voelen om vragen te stellen, te experimenteren en samen betekenis te geven aan nieuwe technologie. Bij Surplus namen innovatieadviseur Judith Oosterom en AI-lab-aanjager Luuk van Schendel dat uitgangspunt letterlijk.
De aanleiding was herkenbaar. AI-toepassingen zoals Microsoft Copilot kwamen steeds sneller de organisatie binnen via leveranciers en bestaande software. Tegelijkertijd bleef weinig ruimte over voor fundamentele vragen over regie, autonomie en menselijke waardigheid.
“We hadden een zorgvuldig proces voor ogen,” vertelt Van Schendel in de nog te verschijnen editie 3, 2026 van ICT&health, “maar werden ingehaald door de praktijk. AI was er ineens. Tegelijkertijd bleek het lastig om medewerkers én cliënten te betrekken bij het gesprek over AI. AI raakt aan existentiële vragen over regie, zorg en waardigheid.” Veel zorgprofessionals voelden zich bovendien geen expert op het gebied van AI en vonden het lastig om zich uit te spreken over de technologie.
Leren door ervaren
In plaats van een traditionele training of expertlezing koos Surplus voor een ervaringsgerichte aanpak. Samen met ontwerpbureau Good News ontwikkelde de organisatie een fysieke installatie rond een antieke kaptafel met een digitale spiegel.
De deelnemer ziet zichzelf daarin als 83-jarige en doorloopt vervolgens verschillende scenario’s rond AI in de zorg. Bijvoorbeeld een intake via een virtuele avatar, AI-analyses die medicatie aanpassen of een digitale assistent die zonder overleg een buurvrouw inschakelt omdat iemand somber lijkt.
De setting werd bewust huiselijk gehouden, zonder laptops of telefoons. Volgens Judith Oosterom was dat essentieel. “We wilden mensen uit hun professionele rol halen. Niet als verpleegkundige of bestuurder nadenken, maar als mens die zelf ouder wordt en zorg nodig heeft.”
Na elk scenario kiezen deelnemers welk gevoel daarbij past: prettig, ongemakkelijk of iets daar tussenin. Daarna volgt een gesprek met collega’s over de ervaring.
Geen voor- of tegenstanders
De gesprekken blijken opvallend genuanceerd. Vrijwel niemand reageert uitsluitend positief of negatief op AI. De betekenis van technologie verschilt sterk per persoon en situatie.
Oosterom vertelt: “Mensen zeggen vaak: ‘als dit en dit geborgd is, dan vind ik het oké’. Of: ‘ik wil dat eerst zelf weten, voordat iemand anders wordt ingelicht’. Eigen regie komt steeds terug, maar iedereen vult dat anders in.”
Sommige deelnemers herkennen ouders of familieleden in de spiegelbeelden. Anderen denken juist na over hun eigen toekomst. Dat leidt tot open gesprekken over autonomie, vertrouwen en afhankelijkheid van technologie.
Inmiddels hebben ongeveer 55 medewerkers — van zorgprofessionals tot bestuurders — de AI-spiegel ervaren. Volgens Surplus levert het experiment niet alleen input op voor AI-beleid, maar ook meer betrokkenheid en een grotere AI-geletterdheid binnen de organisatie.
Ruimte voor zorgvuldige keuzes
De AI-spiegel blijft voorlopig een experiment, maar de mogelijkheden worden al breder verkend. Zo zou de installatie ingezet kunnen worden binnen scholing, AI-trainingen of andere zorgorganisaties.
Volgens Van Schendel laat het project vooral zien dat complexe technologische vraagstukken begrijpelijk en persoonlijk gemaakt kunnen worden. “Betrek de mensen die het betreft – ook bij AI. Juist dan ontstaat er ruimte voor zorgvuldige, gedragen keuzes over technologie die ons allemaal raakt.”
Het hele artikel is te lezen in editie 3, 2026 van ICT&health, die op 12 juni verschijnt.
