Met de toenemende werkdruk, oplopende personeelstekorten en alle uitdagingen waar de Nederlandse zorg nu en in de toekomst voor staat, wordt veel tijd en geld geïnvesteerd in oplossingen die ertoe moeten bijdragen dat we de zorg werkbaar en betaalbaar houden en maken. Robotica is een van de gebieden waar veel van verwacht wordt. In de OK zijn robots al bijna niet meer weg te denken, maar ook schoonmaak- en sociale robots zijn al lang geen onbekenden meer in onze ziekenhuizen en zorginstellingen. Een bijzonder voorbeeld van een robot die verpleegkundigen kan ontlasten zien we op de afdeling Neonatologie van het Erasmus MC Sophia Kinderziekenhuis. Kinderarts-neonatoloog Tom Ouwehand werkt daar, samen met onderzoekers en technici aan een moedermelkrobot. Die robot, waarvan momenteel het derde prototype getest wordt, kan moedermelk automatisch en uiterst nauwkeurig bereiden.
Op de afdeling Neonatologie van het Erasmus MC Sophia Kinderziekenhuis werken zorgprofessionals dagelijks met de meest kwetsbare patiënten: ernstig zieke en te vroeg geboren baby’s. Juist daar kan tijd het verschil maken tussen complicaties en herstel. Zo ontstond onder andere het idee voor een robot die verpleegkundigen (een deel van) het werk dat gemoeid is met de bereiding van moedermelk. Uiteindelijk zal de moedermelkrobot niet alleen de werkdruk verlagen, maar ook de kans op fouten verminderen en de kwaliteit van de voeding verbeteren.
Verpleegkundigentekort
Volgens Ouwehand is het groeiende tekort aan verpleegkundigen een van de grootste uitdagingen binnen de huidige zorg. Op neonatologie heeft dat directe gevolgen. Wanneer onvoldoende personeel beschikbaar is, kunnen bedden leeg blijven en moeten kwetsbare pasgeborenen soms worden overgeplaatst naar andere academische centra, ver van hun ouders en sociale omgeving.
Technologie kan volgens hem helpen om deze druk te verlichten. Daarbij verschuift de aandacht van uitsluitend patiëntgerichte zorg naar een bredere benadering waarin ook de zorgprofessional centraal staat. “Veel werkzaamheden die verpleegkundigen uitvoeren zijn essentieel, maar behoren niet altijd tot hun kerntaken,” stelt Ouwehand. “Door repetitieve en arbeidsintensieve processen te automatiseren, ontstaat meer tijd voor de zorg die alleen mensen kunnen leveren.”
Arbeidsintensief
Een van die processen is het voorbereiden van moedermelk voor prematuren en ernstig zieke baby’s. Omdat deze kinderen vaak nog niet zelfstandig kunnen drinken, krijgen zij voeding via een maagsonde. Moedermelk van de eigen moeder heeft daarbij de voorkeur, omdat deze beter wordt verdragen en het risico op infecties verlaagt. Wanneer onvoldoende moedermelk beschikbaar is, wordt donormelk ingezet.
Het nauwkeurig afmeten, verrijken en verdelen van deze voeding vraagt echter veel tijd. Op de afdeling zijn dagelijks meerdere verpleegkundigen urenlang bezig met het voorbereiden van porties in spuitjes en flesjes. Daarbij moet soms tot op de milliliter nauwkeurig worden gewerkt en worden eiwitverrijkers toegevoegd. Hoewel zorgprofessionals uiterst zorgvuldig handelen, blijft het risico op fouten bestaan. Verkeerde hoeveelheden voeding kunnen de groei van een baby beïnvloeden of darmproblemen veroorzaken. Ook het verwisselen van moedermelk kan medische risico’s met zich meebrengen en het vertrouwen van ouders aantasten.
Samenwerking tussen zorg en techniek
Om hiervoor een oplossing te ontwikkelen ontstond binnen het samenwerkingsverband Convergence het project NEOPERFECT. Hierin werken het Erasmus MC, de Erasmus Universiteit Rotterdam en RoboHouse van de TU Delft samen. De verschillende partners brengen ieder hun eigen expertise in. Waar de zorgprofessionals inzicht geven in de dagelijkse praktijk en de uitdagingen op de afdeling, leveren roboticaspecialisten technische kennis en onderzoeken sociale wetenschappers de behoeften van verpleegkundigen en ouders.
Die multidisciplinaire aanpak heeft inmiddels geleid tot meerdere prototypes. Bij de ontwikkeling wordt nadrukkelijk rekening gehouden met de wensen van alle betrokkenen. Zo moet de robot uiterst nauwkeurig werken, mag hij nauwelijks geluid produceren en moeten gebruikers kunnen zien wat er in het systeem gebeurt. Daarom krijgt het ontwerp transparante onderdelen.
Automatische bereiding
In de beoogde werkwijze plaatst een moeder na het kolven zelf haar melk in het systeem. De robot verwerkt vervolgens automatisch de voorgeschreven hoeveelheden, voegt indien nodig supplementen toe en bereidt de voeding voor de betreffende baby. Zodra de voeding gereed is, ontvangt de verpleegkundige een melding. Doordat overdrachtsmomenten grotendeels verdwijnen, neemt volgens de onderzoekers ook het risico op verwisselingen af. Daarnaast blijft de kwaliteit van de moedermelk beter behouden doordat onnodige temperatuurwisselingen en handmatige opwarmprocessen worden beperkt.
Het huidige prototype kan gedurende 48 uur voeding bereiden voor tien patiënten tegelijk. Volgens de projectgroep zou volledige implementatie over verschillende afdelingen binnen het ziekenhuis een besparing kunnen opleveren van ongeveer acht fulltimebanen aan voorbereidende werkzaamheden.
Nog in ontwikkeling
Hoewel de moedermelkrobot nog in ontwikkeling is, zijn de verwachtingen hoog. Als de validatie- en implementatietrajecten volgens planning verlopen, zou de technologie rond 2028 of 2029 in gebruik kunnen worden genomen. Voor Ouwehand staat daarbij één doel centraal: verpleegkundigen meer tijd geven voor directe patiëntenzorg. “Deze robot vervangt geen zorgverleners,” benadrukt hij. “Hij ondersteunt hen juist door tijdrovende processen over te nemen. Uiteindelijk betekent dat meer aandacht voor baby’s en hun ouders op momenten waarop die aandacht het hardst nodig is.”
De moedermelkrobot laat daarmee zien hoe robotica en zorginnovatie kunnen samenkomen om zowel de kwaliteit van zorg als de werkbaarheid van de zorgpraktijk te verbeteren. In onderstaande video wordt de moedermelkrobot gedemonstreerd.
Slim zoogcompres
Vorig jaar ontwikkelden Amerikaanse onderzoekers een slim zoogcompres dat de kwaliteit van moedermelk in realtime kan analyseren. Het draagbare hulpmiddel, dat nog in de testfase verkeert, combineert de functie van een traditioneel borstvoedingskussentje met sensortechnologie die opgevangen moedermelk automatisch onderzoekt. De slimme zoogcompressen bevatten sensoren die moedermelk kunnen analyseren op de aanwezigheid van acetaminofen, de werkzame stof in onder meer paracetamol. Daarmee kunnen moeders inzicht krijgen in de hoeveelheid medicijnresten die via de moedermelk mogelijk aan hun baby worden doorgegeven.
De aanleiding voor de ontwikkeling is dat bepaalde medicijnen, hoewel doorgaans veilig bij normaal gebruik, bij overmatige blootstelling gezondheidsrisico’s kunnen veroorzaken. Acetaminofen wordt bijvoorbeeld in verband gebracht met acuut leverfalen bij kinderen. De onderzoekers verwachten dat het slimme zoogcompres in de toekomst kan bijdragen aan veiligere borstvoeding en gepersonaliseerde monitoring van moedermelk, zonder dat daarvoor laboratoriumonderzoek nodig is. Daarmee biedt de technologie een laagdrempelige manier om de kwaliteit van moedermelk thuis te controleren.
