Er is geen enkele twijfel: digitalisering is één van de antwoorden op de uitdagingen in de zorg. We zetten inmiddels allerlei digitale hulpmiddelen in om de zorg toegankelijker, betaalbaarder en beter te maken. En er komen nog vele nieuwe mogelijkheden beschikbaar. Maar dat echt iédereen meedoet met die digitale transformatie, is geen vanzelfsprekendheid! Sterker nog, dat is nog een hele tour de force. Een groep patiënten met beperkte digitale vaardigheden dreigt namelijk aan de zijlijn te komen staan.
Tijdens de ICT&health World Conference 2026 (27-29 januari) zal Helen Mertens, voorzitter van UMCNL (voorheen NFU) én bestuursvoorzitter van Maastricht UMC+, dit thema te bespreken in haar keynote. Het belang is groot, ook om gezondheidsverschillen te verkleinen. In dit artikel gaan we in gesprek met haar én Nicole van Eldik, kinderarts, programmamanager Digitale Zorg bij Maastricht UMC+ én programmaleider van Digitaal Mee in de Zorg van het Citrienfonds. Zij adresseren de opgave om digitalisering en innovatie in de zorg in te zetten zonder bestaande gezondheidsverschillen groter te maken.
Waarom is het thema ‘digitaal mee in de zorg’ zo belangrijk – juist nu?
Helen Mertens: “De zorgvraag neemt toe, de arbeidsmarkt staat onder druk, de complexiteit stijgt. Tegelijkertijd biedt digitalisering grote kansen. Maar die kansen zijn alleen échte kansen als ze toegankelijk zijn voor íedereen. Digitalisering is geen doel op zich, maar moet bijdragen aan een toekomstbestendig zorglandschap én aan betere gezondheid voor iedereen."
"We mogen niet vergeten dat gezondheidsverschillen in Nederland groot zijn: mensen in armoede sterven zeven of acht jaar eerder en worden 25 jaar eerder ziek. We zien dat deze kwetsbare groep minder gebruik maakt van digitale zorg. We maken collectief een historische fout als we met digitale innovaties deze verschillen alleen maar vergroten! En dat dreigt zomaar als we geen oog hebben voor écht inclusieve digitale zorg. “
Nicole van Eldik: “In mijn rol als kinderarts zie ik dat digitale toegang tot zorg en informatie enorme voordelen biedt, bijvoorbeeld ouders die via een portaal laagdrempelig en zonder reistijd contact hebben met de specialist van hun kind, of kinderen die digitaal hun zorgtraject doorlopen. Maar je ziet ook dat mensen in kwetsbare posities niet automatisch mee kunnen. Dat heeft te maken met toegang tot computers, internet of andere middelen, maar ook met minder goede digitale gezondheidsvaardigheden. Dit pakken we als Nederlandse umc’s met het Citrienfonds op met het programma ‘Digitaal Mee in de Zorg’: we herontwerpen samen met patiënten en burgers digitale zorgtoepassingen zodat iedereen kan meedoen.
Wat ziet u als de grootste valkuil bij de digitalisering van zorg – en hoe voorkomt u dat die juist bestaande gezondheidsverschillen vergroot?
Helen Mertens: “De valkuil is dat we technologisch gedreven initiatieven lanceren, maar onvoldoende rekening houden met wie de technologie niet gebruikt. De feiten zijn helder: circa 17 procent van de Nederlanders heeft beperkte digitale vaardigheden. Mensen met beperkte digitale vaardigheden, beperkte gezondheidsvaardigheden of complexe zorgvragen lopen vaker vast bij digitale toepassingen. Zij mijden dit. En daarmee ook tijdige zorg.”
Nicole van Eldik: “In de innovatiepraktijk hebben we veelal gezien dat innovaties bij het ontwerp een technische oplossing boden. Het proces bij ingebruikname en de cultuurverandering die daarbij nodig was, bleef achter. Daarnaast was vanuit de het innovatie- en adoptiemodel van Everett Rogers (1962) het principe: we richten ons op de early adoptors, die zijn belangrijk. De digitale zorgtoepassingen werden dus niet ontworpen voor de mensen die we in het genoemde model laggards noemen. In de praktijk zien we nu dat een technische oplossing vaak wél werkt, maar dat de randvoorwaarden voor ingebruikname ontbreken: begrijpelijke taal, voldoende ondersteuning bij start van het gebruik, digitaal vertrouwen, adaptatie aan de leefwereld van de gebruiker. Bijvoorbeeld: een portaal waar patiënten hun gegevens kunnen inzien is waardevol, maar als de patiënt al niet door het inlogproces met alle stappen van DigiD komt, dan komt het niet tot gebruik. In het programma zijn we begonnen met het herontwerpen van digitale zorgprocessen mét patiënten, niet alleen vóór hen. Dat maakt verschil."
Nicole van Eldik: "In de innovatiepraktijk hebben we veelal gezien dat innovaties bij het ontwerp een technische oplossing boden. Het proces bij ingebruikname en de cultuurverandering die daarbij nodig was, bleef achter."
We kennen umc’s om zorg voor zeldzame ziekten, ingewikkelde problematiek en om het ontwikkelen van nieuwe behandelen. Waarom is dit zo’n belangrijk thema?
Helen Mertens: “Laat ik dicht bij huis beginnen. Limburg kent grote gezondheidsachterstanden ten opzichte van de rest van Nederland én grote gezondheidsverschillen. De missie van het Maastricht UMC+ is, naast het leveren van de best mogelijke zorg, het verbeteren van de gezondheid in de regio. Wij voelen én nemen verantwoordelijkheid om deze achterstanden en verschillen te verkleinen. Met onze strategie ‘Gezond Leven 2025’ richten we ons dus niet alleen op gezondheidsherstel – genezen van ziekte – maar nadrukkelijk ook op het bijdragen aan de gezondheid van de mensen in onze regio. We doen dit bijvoorbeeld door de inzet van onze kennis van preventie en vitaliteit. En van gezondheidsvaardigheden en gezondheidsverschillen. En die combineren we met onze ambities op het gebied van digitale zorg.”
“Landelijk nemen we, als umc’s van Nederland, deze verantwoordelijkheid ook. In de strategie van UMCNL is de inzet op gelijke gezondheidskansen één van de drie geprioriteerde kernambities. In het programma Digitaal Mee in de Zorg bijvoorbeeld geven we daar gezamenlijk uitvoering aan.
Wat kunt u al vertellen over het programma Digitaal Mee in de Zorg? Wat zijn de speerpunten?
Nicole van Eldik: “Het programma heeft als motto: ‘Samen met patiënten herontwerpen we digitale zorg zodat íedereen mee kan doen.’ Daarvoor gebruiken we de methodiek van design thinking. Daarin hebben we net de knelpuntenanalyse afgerond, waarbij we het gesprek aangegaan zijn met bijna 500 deelnemers uit onze doelgroepen. Onderwerpen waren de patiëntportalen, screening op gezondheid en verwijzing naar het sociaal domein, beeldbellen en het gebruik van monitoringsapplicaties voor ziekte en preventie."
Helen Mertens: “Dit programma biedt een nationaal platform waaraan alle umc’s meedoen. Het is onderdeel van de versnellingsagenda in de strategie UMCNL. We delen kennis, wisselen ervaringen uit en trekken daarin gezamenlijk op. Ook buiten de umc’s natuurlijk.. We maken met zijn allen zo het verschil. Inclusieve digitale zorg, met en voor iedereen!"
Voorafgaand aan uw keynote op ICT&health World Conference 2026: wat zou u de aanwezigen willen meegeven?
Helen Mertens: “Ik roep collega-bestuurders, zorgmanagers, IT-professionals en beleidsmakers op: durf digitalisering in te zetten, maar let erop dat niemand buiten de boot valt. Als dat gebeurt doen we meer kwaad dan goed, als je ook ambieert de gezondheidsverschillen te verkleinen. Bij elke digitale innovatie: check de toegankelijkheid, de bruikbaarheid, de randvoorwaarden. En organiseer de processen zó, dat digitale zorg geen product is van luxe, maar beschikbaar is voor iedereen.”
Nicole van Eldik: “Aan de digitale innovators, productontwikkelaars, en professionals die digitale zorg implementeren wil ik zeggen: ontwerp samen met de eindgebruiker. Nodig patiënten uit aan tafel, betrek ze bij het ontwerp, identificeer barrières voor hen en probeer die barrières om te zetten naar slimmer ontwerp van je techniek én het proces. Het aanzetten van een digitale tool is geen garantie voor impact. Het is de combinatie van techniek, cultuur, proces én inclusie die het verschil maakt.”
Over het Citrienfonds
Sinds 2014 werken universitaire medische centra (umc’s) binnen het Citrienfonds samen om de kwaliteit en betaalbaarheid van de zorg in de toekomst op niveau te houden. In het Integraal Zorgakkoord (IZA) zijn afspraken gemaakt over het vervolg van het Citrienfonds de komende jaren. Daaruit is het Citrienfonds 3, met het programma ‘Digitaal mee in de zorg’, ontstaan.
