Het Nederlands Herseninstituut (NIN) wil de brug slaan tussen fundamenteel hersenonderzoek en de psychiatrische praktijk. Met een nieuw subsidieprogramma stimuleert het instituut de komende jaren gezamenlijke onderzoeksprojecten van neurowetenschappers en psychiaters. De samenwerking moet leiden tot meer inzicht in de biologische oorzaken van psychische aandoeningen en uiteindelijk bijdragen aan nauwkeurigere diagnoses en effectievere behandelingen.
Psychische aandoeningen, waaronder depressie, angststoornissen, obsessieve-compulsieve stoornis (OCD) en schizofrenie, behoren wereldwijd tot de belangrijkste oorzaken van gezondheidsverlies en hoge maatschappelijke kosten. Toch zijn diagnoses in de psychiatrie nog grotendeels gebaseerd op gesprekken en gedragsobservaties. Betrouwbare biologische meetpunten ontbreken vaak, waardoor het lastig is een aandoening vroegtijdig vast te stellen of te voorspellen welke behandeling voor een patiënt het meest effectief is.
Nieuwe onderzoekstechnieken
Nieuwe onderzoekstechnieken maken het mogelijk hersencellen en hersencircuits steeds nauwkeuriger te bestuderen. Dat vergroot het inzicht in de biologische processen achter psychische aandoeningen en biedt perspectief op objectievere diagnostiek en gerichtere behandelingen.
Om die ontwikkeling te versnellen heeft het Nederlands Herseninstituut het nieuwe samenwerkingsprogramma met Psychiatrie Nederland opgezet. Binnen het programma worden twee onderzoeksprojecten gefinancierd waarin neurowetenschappers en psychiaters intensief samenwerken. Daarnaast is er aandacht voor kennisuitwisseling: jonge psychiaters worden opgeleid in fundamenteel hersenonderzoek, terwijl neurowetenschappers meer ervaring opdoen binnen de psychiatrische praktijk. De onderzoeksvoorstellen kwamen tot stand tijdens gezamenlijke themabijeenkomsten en zijn vervolgens beoordeeld door een internationale commissie.
Twee geselecteerde projecten
De twee geselecteerde projecten richten zich op verschillende vraagstukken. Het ene onderzoekt waarom een deel van de patiënten onvoldoende herstelt van een depressie. Het andere brengt de hersenmechanismen in kaart die betrokken zijn bij stress, met als doel nieuwe aanknopingspunten te vinden voor diagnostiek en behandeling.
Dat laatste project wordt uitgevoerd door onderzoekers van het Nederlands Herseninstituut en Maastricht UMC. Zij willen beter begrijpen waarom het stresssysteem bij sommige mensen actief blijft, ook wanneer er geen direct gevaar meer is. De opgedane kennis moet op termijn bijdragen aan nieuwe behandelmethoden voor onder meer posttraumatische stressstoornis (PTSS) en angststoornissen.
Grijze stof
Centraal in het onderzoek staat de periaqueductale grijze stof (PAG), een klein gebied diep in de hersenstam dat een belangrijke rol speelt bij verdedigingsreacties zoals vechten, vluchten of bevriezen. Omdat dit gebied moeilijk rechtstreeks te onderzoeken is, richten de onderzoekers zich op de hersengebieden die de PAG aansturen. Die zouden aanknopingspunten kunnen bieden om stressreacties beter te reguleren.
Het project combineert fundamenteel en klinisch onderzoek. In Amsterdam brengen wetenschappers bij muizen de betrokken hersencircuits in kaart.
Onderzoekers in Maastricht onderzoeken vervolgens met 7 Tesla MRI-scans of dezelfde netwerken ook bij mensen een rol spelen. Uiteindelijk willen zij nagaan of mensen met behulp van neurofeedback invloed kunnen leren uitoefenen op de activiteit van deze hersengebieden.
Nieuwe wetenschappelijke inzichten
Volgens het Nederlands Herseninstituut moet de nauwe samenwerking tussen fundamenteel en klinisch onderzoek ervoor zorgen dat nieuwe wetenschappelijke inzichten sneller hun weg vinden naar de psychiatrische praktijk. De kennis die tijdens de projecten wordt opgedaan, wordt daarnaast gebruikt in de opleiding van psychiaters, psychologen en jonge onderzoekers, zodat toekomstige zorgprofessionals beter inzicht krijgen in de hersennetwerken die betrokken zijn bij psychische aandoeningen.
De zoektocht naar betere diagnostiek en behandeling sluit aan bij een bredere ontwikkeling binnen het hersenonderzoek. Zo schreven we onlangs al over onderzoekers van onder meer de Universiteit van Virginia, die werken aan zogeheten digitale hersentweelingen. Dat zijn computermodellen die op basis van biologische gegevens nabootsen hoe een individueel brein functioneert. Wetenschappers verwachten dat deze modellen in de toekomst kunnen bijdragen aan nauwkeurigere diagnoses en meer gepersonaliseerde behandelingen. Lees daarover meer in ons achtergrondverhaal.
