Een oogonderzoek dat slechts een kwartier duurt en uitgevoerd kan worden met een VR-bril: het klinkt futuristisch, maar wordt al in de praktijk getest. In een woonzorgcentrum in Californië nemen ouderen deel aan een pilot met een virtual reality-oogtest die niet alleen zichtproblemen in kaart brengt, maar mogelijk ook vroege signalen van neurologische aandoeningen zoals de ziekte van Alzheimer kan opsporen. De technologie combineert virtual reality en kunstmatige intelligentie en past daarmee naadloos in de bredere ontwikkeling van digitale, toegankelijke zorg.
In de recreatieruimte van Eskaton Village in Carmichael zet bewoonster Bonnie Dale een VR-headset op. Met hulp van een getrainde begeleider krijgt ze een controller in haar hand en start ze het programma. Wat oogt als een spel, is in werkelijkheid een uitgebreid oogonderzoek. Een virtuele assistent met de naam ‘Annie’ leidt haar stap voor stap door verschillende tests, waaronder gezichtsscherpte, kleur- en vormherkenning en de pupilreactie op licht. De voortgang wordt realtime gevolgd op een tablet en na ongeveer vijftien minuten zijn de resultaten beschikbaar en direct te delen met haar oogarts.
Dale, een gepensioneerd zorgadviseur en patiënt van het UC Davis Eye Center, ziet duidelijke voordelen. “De tests kunnen doen zonder naar het oogcentrum te hoeven, terwijl de resultaten wel direct bij de arts terechtkomen, is geweldig voor de oudere gemeenschap. Het is echt een prachtig cadeau,” zegt ze.
Ogen als spiegel van de hersenen
De pilot is opgezet door Yin Allison Liu, neuro-oogarts bij het UC Davis Eye Center en tevens verbonden aan de afdelingen Neurologie en Neurochirurgie. Haar ambitie is om oogzorg dichter bij mensen te brengen én te onderzoeken of visuele veranderingen kunnen helpen bij het vroegtijdig herkennen van neurologische aandoeningen. “Uit recent onderzoek blijkt dat veranderingen in visuele verwerking al tien tot twaalf jaar vóór een officiële diagnose van Alzheimer kunnen optreden,” legt Liu uit. “Veel mensen realiseren zich niet dat het oog onderdeel is van het centrale zenuwstelsel. Veranderingen in het brein kunnen zich dus ook uiten in het gezichtsvermogen.”
Eerder publiceerde Liu met collega’s een overzichtsstudie waarin zij beschrijven welke veranderingen in het netvlies worden waargenomen bij mensen met milde cognitieve stoornissen, een mogelijke voorloper van Alzheimer. De gebruikte VR-oplossing, ontwikkeld door het bedrijf Olleyes, stelt geen diagnose. Wel kan het systeem visuele afwijkingen signaleren die kunnen wijzen op cognitieve problemen. “Het geeft ons een extra invalshoek voor screening en mogelijk vroege detectie,” aldus Liu.
Schaalbare screening met AI en VR
De VR-oplossing van Olleyes is ontwikkeld met het doel oogzorg toegankelijker en efficiënter te maken. Het platform wordt al onderzocht in uiteenlopende settings, van spoedeisende hulp tot gratis klinieken en kinderoogzorg. Voor Liu’s pilot is het systeem aangepast, zodat ook zaken als gehoorproblemen of moeite met het opvolgen van eenvoudige instructies worden vastgelegd. Dit zijn factoren die mogelijk samenhangen met cognitieve achteruitgang.
Op termijn hopen de ontwikkelaars ook cognitieve tests te integreren. Traditionele testen, zoals de Montreal Cognitive Assessment, worden nu nog afgenomen door zorgprofessionals met pen en papier of een tablet. Een virtuele variant zou deze onderdelen via een controller kunnen uitvoeren, met gestandaardiseerde instructies door een AI-assistent. Dat kan zorgen voor een consistente en schaalbare beoordeling.
De noodzaak voor dergelijke oplossingen neemt toe. In de Verenigde Staten leven momenteel naar schatting 6,7 miljoen ouderen met Alzheimer; dit aantal zal richting 2060 bijna verdubbelen. Liu ziet haar pilot dan ook als een stap richting bredere, laagdrempelige vroegsignalering. “Vroege detectie geeft mensen de kans om leefstijl aan te passen of deel te nemen aan klinische studies en nieuwe behandelingen,” zegt ze. “Het uiteindelijke doel is om vroegtijdige opsporing toegankelijk te maken voor iedereen, voordat grote problemen ontstaan.”
Traanvocht voor opsoren Alzheimer en Parkinson
Een eenvoudig traandruppeltje kan in de toekomst een belangrijke rol spelen bij het vroeg opsporen van oogziekten en neurodegeneratieve aandoeningen zoals Alzheimer en Parkinson. Onderzoekers van het Germans Trias i Pujol Research Institute (IGTP) tonen aan dat tranen een veelbelovende, niet-invasieve bron zijn van biomarkers.
In tegenstelling tot kamer- of glasvocht, dat alleen via ingrijpende procedures kan worden verkregen, zijn tranen laagdrempelig beschikbaar. Ze bevatten extracellulaire blaasjes (EV’s) met beschermde moleculaire informatie, zoals eiwitten en nucleïnezuren. Uit analyse van meer dan honderd studies blijkt dat EV’s in tranen niet alleen informatie geven over het oog, maar mogelijk ook over de hersenen, omdat ze de bloed-hersenbarrière kunnen passeren. Wel is verdere standaardisatie nodig voordat brede klinische toepassing mogelijk is.
