De zorg staat op een kantelpunt. Systemen lopen vast, zorgprofessionals ervaren hoge werkdruk en de zorgvraag blijft groeien. Innovatie is noodzakelijk om de zorg toekomstbestendig te maken, maar voelt in de praktijk vaak als iets extra’s. Niet als een geïntegreerd onderdeel van het dagelijks werk, maar als extra traject dat óók nog moet worden georganiseerd.
Wat we steeds vaker uit de praktijk horen: we willen wel veranderen, maar het lukt ons niet altijd om echt een probleem op te lossen, innovatie te laten landen in de zorgpraktijk of duurzaam te organiseren. Daardoor sluiten oplossingen onvoldoende aan op dagelijkse routines, stokt implementatie en blijft vernieuwing hangen in pilots.
Dit heeft niet alleen te maken met tijd of middelen, maar ook met hoe we innovatie benaderen. De zorg is een complex samenspel van mensen, processen, technologie en cultuur. Toch worden vernieuwingen vaak ontwikkeld vanuit één perspectief, zoals technologie of beleid, waardoor ze onvoldoende aansluiten op het sociale systeem van de zorg. Zonder anders werken, groeit de druk op zorgprofessionals en komen kwaliteit en toegankelijkheid van zorg steeds meer onder spanning te staan.
De zorgtransitie vraagt daarom niet alleen om nieuwe technologie of beleid, maar om een andere manier van kijken en werken.
Wat is er nodig?
Een frisse blik op de zorg is hiervoor nodig. Een manier van denken en werken die ruimte laat voor onderzoek, samenwerking en verschillende perspectieven samenbrengt. Alleen zo komen de onderliggende oorzaken van problemen boven tafel en kunnen oplossingen ontstaan die daadwerkelijk landen in de praktijk.
Dat vraagt om het betrekken van professionals met verschillende achtergronden: van zorgprofessionals op de werkvloer tot professionals die gewend zijn om te werken met complexiteit, onzekerheid en verandering. Professionals die vastgeroeste patronen durven bevragen en samen zoeken naar wat werkt. Want de zorg is niet alleen een technisch of organisatorisch vraagstuk, maar ook een sociaal systeem waarin routines, cultuur en samenwerking een grote rol spelen.
Juist waar innovatie vaak vastloopt in implementatie en aansluiting op het dagelijks werk, kunnen ontwerpers het verschil maken.
We denken misschien niet meteen aan ontwerpers bij zorgvernieuwing. Toch kunnen de wereld van zorg en ontwerp elkaar versterken. Ontwerpers kunnen die verbinding maken door perspectieven te vertalen, belangen te verbinden en samen met zorgprofessionals en patiënten oplossingen te ontwerpen die landen in het dagelijks werk.
Samen met het netwerk Design in de Zorg onderzocht het lectoraat Industrial Design van Saxion Hogeschool de rol van ontwerpers in de zorgtransitie. Met interviews, vragenlijsten en co-creatiesessies hebben we dit in kaart gebracht.
Manier van werken
Ontwerpers in de zorg zijn geen vastomlijnde beroepsgroep. Ze werken onder uiteenlopende titels, zoals service designer, innovatiemanager, projectleider of strateeg. Wat hen verbindt, is hun manier van werken.
Ontwerpers zelf noemen deze manier van werken ontwerpkracht: het vermogen om veranderingen te creëren. Ontwerpkracht bestaat uit het vertalen van complexe vraagstukken naar tastbare inzichten en oplossingen, het verbinden van perspectieven en mensgericht werken.
Het onderscheidende zit niet in één van deze aspecten afzonderlijk, maar in het feit dat de ontwerper ze overziet, samenbrengt en verankert in één samenhangend proces. In de zorg verdiepen zij zich in de praktijk van professionals en patiënten om inzichten te vertalen naar verbeteringen.
Ontwerpers in de zorg houden zich vooral bezig met het ontwerpen en toepassen van veranderingen. Niet door vooraf oplossingen te bedenken, maar door samen met betrokkenen veranderprocessen te begeleiden. Ze maken knelpunten zichtbaar, verbinden disciplines en testen ideeën vroegtijdig in de praktijk. Zo blijft vernieuwing niet hangen op papier of in vergaderingen, maar wordt het toegepast in de zorg en sluit aan bij de realiteit van zorgorganisaties.
De verandering die ontwerpers helpen vormgeven, kan diverse vormen aannemen:
- Zorgprocessen;
- Producten en digitale toepassingen;
- Nieuwe manieren van samenwerken, communiceren of organiseren.
Concreet resultaat
Ontwerpkracht brengt aantoonbare meerwaarde. Niet altijd gemakkelijk in cijfers te vatten of op papier te zetten, maar vooral merkbaar in het dagelijks werk van zorgprofessionals en in de ervaring van patiënten. Door processen slimmer en mensgerichter in te richten, kan werkdruk afnemen. Innovaties worden sneller geaccepteerd doordat zorgprofessionals actief betrokken zijn en eigenaarschap voelen. Daarnaast sluiten oplossingen beter aan bij behoeften van professionals en patiënten.
Opvallend is ook de onverwachte meerwaarde die ontwerpprocessen vaak opleveren. Ontwerpers starten niet met een vast eindbeeld, maar met onderzoek van het probleem in de praktijk. Door ideeën te testen, bij te stellen en verder te brengen in het dagelijks werk, ontstaan oplossingen die vaak verder gaan dan de oorspronkelijke vraag en juist daardoor duurzaam toegepast worden.
Ruimte voor ontwerpkracht
Het netwerk Design in de Zorg brengt ruim 40 ontwerpers samen, allemaal actief in de zorgpraktijk (zie kader onderaan). Zij tonen dat ontwerpkracht meerwaarde heeft voor zorgtransities. Tegelijk vraagt ontwerpend werken om ruimte: voor experimenteren, iteratie en betrokkenheid van zorgprofessionals en patiënten.
In de praktijk is die ruimte lastig te vinden. Zo ervaren ontwerpers dat een ontwerpende aanpak niet altijd prioriteit krijgt binnen innovatieprojecten, dat vooraf vaak exact wordt verwacht wat het eindresultaat zal zijn en dat succes vooral wordt beoordeeld op direct meetbare opbrengsten - zoals FTE-besparing. Dat staat haaks op ontwerpend werken, waarbij onderzoek en leren onderweg essentieel zijn voor duurzame verandering.
En toch moet het mogelijk zijn. Andere sectoren laten dit zien. In maatschappelijke vraagstukken wordt ontwerpkracht bijvoorbeeld al structureel ingezet via initiatieven als PONT - De Publieke Ontwerppraktijk - waar de ontwerpende aanpak helpt om complexe problemen stap voor stap werkbaar te maken voor de overheid.
Daarom werken we aan meer zichtbaarheid, en ruimte, voor de ontwerper in de zorg. Via een blogreeks bij ICT&health delen we praktijkvoorbeelden van ontwerpers en zorgprofessionals die samenwerken aan duurzame verandering. Zo hopen we met een nieuwe, creatieve kijk op de zorg, het samen anders te kunnen gaan doen.
Voorbeelden uit de praktijk
Ontwerp van zorgpaden bij Catharina Ziekenhuis
Het Catharina Ziekenhuis Eindhoven zet ontwerpers in om zorgprocessen samen met zorgprofessionals, patiënten en ondersteunende diensten opnieuw vorm te geven. Dit gebeurde onder andere bij de transformatie naar hybride zorg en thuismonitoring, en bij het herontwerpen van het zorgproces voor maagverkleiningen.
Ontwerper Noa Smolenaars bracht het volledige zorgproces in kaart door mee te lopen met chirurgen en kliniekmedewerkers, patiënten te interviewen en co-creatiesessies te organiseren met een multidisciplinair zorgteam. Die inzichten zijn vertaald naar aanpassingen in de thuismonitoringsapplicatie en patiëntinformatie. Het vernieuwde zorgproces, inclusief thuismonitoring, is inmiddels live voor patiënten van het Obesitas Centrum van het Catharina Ziekenhuis.
Tijdens het 5-jarige traject rond een maagverkleining wordt patiëntinformatie nu gedoseerd en digitaal aangeboden. Medisch professionals geven aan dat informatie hierdoor relevanter en beter getimed is. Verder zijn papieren handelingen, zoals een eetdagboek invullen, gedigitaliseerd. De patiënt hoeft dit niet meer op papier mee te nemen of telefonisch door te geven.
Patiënten zijn ook blij met de app. De informatie is toegankelijk en persoonlijk doordat medisch professionals via video’s in de app ook zichtbaar zijn en het zorgproces uitleggen. Zo wordt de patiënt beter ondersteund, ook buiten het ziekenhuis.
Ontwerp nieuwe taal voor toekomstbestendig vrijwilligersbeleid ’s Heeren Loo
Zorgorganisatie ’s Heeren Loo betrok ontwerper Aaron Kievid bij de ontwikkeling van toekomstbestendig vrijwilligersbeleid. Al vroeg in het traject werd duidelijk dat de uitdaging niet zozeer lag in ontbrekend beleid, maar in het vastgeroeste beeld en de taal rondom vrijwillige inzet. In de organisatie werd vrijwilligerswerk vooral gezien als structurele, langdurige inzet, terwijl dit beeld steeds minder aansluit bij hoe mensen zich tegenwoordig willen verbinden.
Kievid verkende in een ontwerpend onderzoek samen met zorgprofessionals en vrijwilligers hoe zij aankijken tegen vrijwillige inzet. Met behulp van ontworpen persona’s en nieuwe metaforen leidde dit tot de ontwikkeling van een nieuwe taal: Doe Tegoed. Binnen deze benadering wordt vrijwillige inzet gezien als vrijwillige energie die mensen op verschillende momenten, in verschillende vormen en vanuit diverse motivaties kunnen inzetten.
Deze nieuwe framing creëerde ruimte voor flexibelere vormen van betrokkenheid bij ’s Heeren Loo, die beter aansluiten bij het leven, de mogelijkheden en de behoeften van mensen nu. Zorgprofessionals geven aan dat de taal van Doe Tegoed hen helpt om anders te kijken naar vrijwilligers en hun rol binnen de organisatie.
Het project bleef niet beperkt tot beleidsontwikkeling. Inmiddels zijn twee lokale ontwerpteams gestart die nieuwe vormen van Doe Tegoed ontwerpen en testen in de praktijk. Zo vond recent een ontwerpsessie plaats in Kapelle (Zeeland), waar cliënten, medewerkers en managers samen zorgconcepten hebben ontworpen om de vrijwillige energie van cliënten in te zetten voor betekenisvolle verbinding met de buurt.
Design in de Zorg
Het netwerk Design in de Zorg ontstond in 2023 toen een LinkedIn-oproep onverwacht online meer dan 200 ontwerpers en betrokken professionals samenbracht die met dezelfde uitdagingen worstelden. Inmiddels bestaat het netwerk uit zo’n 40 actieve ontwerpers, die werkzaam zijn in (universitaire) ziekenhuizen, ouderenzorg, gehandicaptenzorg en ggz. Zij komen periodiek samen om kennis te delen over hoe ontwerpkracht optimaal kan worden ingezet om de zorgtransitie te versnellen.
