De eerstelijnszorg staat onder toenemende druk door personeelstekorten, een snel vergrijzende bevolking en de impact van (nieuwe) pandemieën. Deze ontwikkelingen zetten de beschikbaarheid, toegankelijkheid en kwaliteit van de huisartsenzorg op scherp. Digitale zorg wordt vaak genoemd als een belangrijk middel om deze uitdagingen het hoofd te bieden. De verwachtingen zijn hoog: meer efficiëntie, meer regie voor patiënten en een betere arts-patiëntrelatie. Tegelijkertijd blijkt uit onderzoek dat deze belofte niet vanzelf wordt waargemaakt.
In een recent proefschrift is de impact van digitale zorg op de werkdruk in de huisartsenpraktijk onderzocht. Daarbij stond niet alleen de vraag centraal óf digitale zorg bijdraagt aan toekomstbestendige eerstelijnszorg, maar vooral hoe deze toepassingen in de dagelijkse praktijk uitpakken voor zorgverleners en patiënten. Een interactieve versie van het door Nivel gepubliceerde proefschrift van Jelle Keuper (Universiteit Tilburg) staat hier.
Versnelde adoptie, gemengde effecten
Om de impact van digitale zorg te begrijpen, is eerst gekeken naar de adoptie ervan binnen huisartsenpraktijken, met bijzondere aandacht voor de periode tijdens de COVID-19-pandemie. In die periode nam het gebruik van digitale toepassingen, zoals e-consulten en digitale triage, sterk toe. Deze versnelling bood kansen om zorg op afstand te organiseren, maar legde ook nieuwe knelpunten bloot.
Het proefschrift laat zien dat het gebruik van digitale zorg de afgelopen jaren is toegenomen, maar dat de effecten sterk verschillen per praktijk en per patiëntgroep. Waar digitale toepassingen in sommige situaties bijdragen aan efficiëntie, blijken ze in andere gevallen juist extra werkdruk te veroorzaken. Digitale zorg vervangt niet automatisch bestaande zorg, maar komt daar vaak bovenop, wat kan leiden tot meer administratieve lasten en complexere werkprocessen.
Werkdruk en ongelijkheid
Een belangrijk aandachtspunt in het onderzoek is de relatie tussen digitale zorg en werkdruk. Hoewel digitale zorg vaak wordt gepresenteerd als oplossing voor capaciteitsproblemen, blijkt deze in de huisartsenpraktijk ook geassocieerd te zijn met een hogere werkdruk. Dat geldt met name wanneer digitale toepassingen onvoldoende zijn geïntegreerd in bestaande zorgprocessen of wanneer ondersteuning ontbreekt.
Daarnaast wijst het proefschrift op het risico van toenemende gezondheidsongelijkheid. Niet alle patiënten zijn in staat of bereid om digitale zorg te gebruiken. Verschillen in digitale vaardigheden, toegang tot technologie en gezondheidsvaardigheden kunnen ertoe leiden dat bepaalde groepen minder profiteren van digitale innovaties. Dit stelt huisartsen voor de uitdaging om digitale én niet-digitale zorgvormen naast elkaar te blijven aanbieden.
Digitale transformatie is maatwerk
De bevindingen maken duidelijk dat de digitale transformatie in de huisartsenzorg geen automatisch of lineair proces is. De effecten van digitale zorg zijn divers en sterk contextafhankelijk. Succes blijkt afhankelijk van meerdere factoren, waaronder de betrokkenheid van zorgverleners en patiënten, een gebruiksgericht ontwerp en goede inbedding in bestaande werkprocessen.
Het proefschrift benadrukt dat digitale zorg alleen duurzaam kan bijdragen aan de houdbaarheid van de eerstelijnszorg wanneer deze wordt ondersteund door adequate training en ondersteuning, en wanneer er ruimte blijft voor persoonlijke, niet-digitale zorg. Digitale toepassingen moeten zorgverleners ontlasten en ondersteunen, niet extra belasten.
Toekomstbestendige huisartsenzorg
Voor toekomstig onderzoek ligt er volgens de auteur een duidelijke agenda. Er is meer kennis nodig over de impact van nieuwe en nog onvoldoende onderzochte digitale zorgtoepassingen, over factoren die het succes of falen van digitale zorg beïnvloeden, en over strategieën die zowel efficiëntie als gelijkwaardigheid in de huisartsenzorg bevorderen.
De conclusie is helder: digitale zorg biedt kansen, maar is geen wondermiddel. Alleen met een doordachte implementatie, waarin technologie, mens en organisatie in balans zijn, kan digitale zorg daadwerkelijk bijdragen aan toegankelijke, kwalitatieve en duurzame huisartsenzorg.
