Psychologen krijgen steeds vaker te maken met artificiële intelligentie (AI), zowel in contact met cliënten als binnen hun eigen praktijk. De technologie biedt kansen, bijvoorbeeld bij administratieve taken, analyses en diagnostiek, maar roept ook ethische vragen op. Om professionals bewust te maken van de mogelijkheden en risico’s, heeft de Commissie Beroepsethische Zaken (BEZ) van het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP) een notitie opgesteld over verantwoord gebruik van AI.
“We willen psychologen bewust laten nadenken over hun visie op het gebruik van AI binnen de psychologie en hen ertoe aanzetten het gesprek hierover aan te gaan met collega’s”, aldus Tineke Zondervan, voorzitter van de BEZ. Volgens Zondervan wordt de therapeutische meerwaarde van AI vaak te hoog ingeschat, zowel door ontwikkelaars als door therapeuten en cliënten. AI kan de toegankelijkheid van zorg vergroten en ondersteuning bieden bij oefeningen en monitoring, maar kan volgens haar de kern van een behandelrelatie niet overnemen.
Commissie Beroepsethische Zaken
De notitie is opgesteld door de Commissie Beroepsethische Zaken (BEZ) van het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP). Deze commissie ziet toe op de uitleg en toepassing van de Beroepscode NIP 2024, waarin de ethische uitgangspunten voor psychologen zijn vastgelegd. Daarnaast houdt de BEZ zich bezig met nieuwe ontwikkelingen die ethische dilemma’s oproepen. De snelle opkomst van AI is daar een voorbeeld van. Volgens het NIP ontvangt de commissie tijdens het beroepsethisch spreekuur regelmatig vragen over de inzet van AI in de psychologische praktijk.
De commissie benadrukt dat AI niet alleen als risico moet worden gezien, maar ook niet als een oplossing voor alle uitdagingen in de geestelijke gezondheidszorg. Volgens de auteurs vraagt de inzet van AI om nieuwe vormen van ethische afweging. Psychologen zouden de voor- en nadelen van AI-toepassingen daarom steeds moeten toetsen aan de beroepscode en hun eigen professionele verantwoordelijkheid.
AI wordt inmiddels voor uiteenlopende taken ingezet. Naast administratieve ondersteuning kunnen systemen helpen bij het uitwerken van gespreksverslagen, het opstellen van rapportages, triages, behandeladviezen en psycho-educatie. Ook verschijnen steeds vaker volledig geautomatiseerde chatbots die therapeutische ondersteuning bieden. Die ontwikkeling kan de zorg efficiënter en toegankelijker maken, maar roept tegelijkertijd vragen op over de rol van de behandelaar.
Efficiëntie
Volgens de commissie is het bij de inzet van AI essentieel om steeds af te wegen wie daadwerkelijk profiteert van de technologie: de cliënt, de psycholoog, de zorgorganisatie of de ontwikkelaar van de software. Omdat AI sneller en goedkoper kan werken dan een professional, bestaat het risico dat efficiëntie zwaarder gaat wegen dan kwaliteit of zorgvuldigheid. Daarnaast waarschuwt de commissie voor het effect op de vakbekwaamheid van psychologen. Wanneer AI structureel taken overneemt, kunnen professionals bepaalde vaardigheden minder ontwikkelen of onderhouden. Dat kan het lastiger maken om de uitkomsten van AI-systemen kritisch te beoordelen of er verantwoordelijkheid voor te nemen.
Ook privacy, transparantie en betrouwbaarheid vragen volgens de commissie blijvende aandacht. Zo is niet altijd duidelijk hoe AI-systemen omgaan met gevoelige cliëntgegevens of hoe algoritmen tot een conclusie komen. Daarnaast kunnen vooroordelen in de gebruikte data leiden tot vertekende uitkomsten. De commissie stelt dat psychologen daarom eindverantwoordelijk blijven voor de keuzes die zij maken en voor de zorg die zij verlenen, ook wanneer AI daarbij wordt ingezet.
American Psychological Association
In december schreven we ook over Amerikaanse bevindingen rond het gebruik van AI onder psychologen. Uit een enquête van de American Psychological Association onder ruim 1.700 psychologen bleek dat het gebruik van AI in een jaar tijd bijna is verdubbeld. Tegelijkertijd groeit de bezorgdheid over de ethische en klinische gevolgen, waardoor de behoefte aan duidelijke richtlijnen en waarborgen toeneemt.
