Robotondersteunde operaties, endoscopen, navigatiesystemen en andere medische hulpmiddelen spelen een steeds grotere rol in de medisch-specialistische zorg. Dit vergroot ook hun impact op patiëntveiligheid. Uit verdiepend onderzoek van het Nivel naar de omgang met medische hulpmiddelen tijdens endoscopische MDL-ingrepen en orthopedische operaties blijkt echter dat menselijke factoren zoals samenwerking, communicatie en teamervaring ook belangrijk blijven bij ontstaan én voorkomen van zorggerelateerde schade. “Goede samenwerking speelt een grote rol in hoe medische hulpmiddelen worden toegepast en gehanteerd”, zegt onderzoeker Karlijn van Beekum. “Maar ook dat iedereen bekend is met het hulpmiddel.”
Het onderzoek werd uitgevoerd naar aanleiding van bevindingen uit de Monitor Zorggerelateerde Schade, die het Nivel (het Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg) en Amsterdam UMC iedere vier à vijf jaar uitvoert. In de resultaten van de meting uit 2019 viel op dat bij endoscopische MDL-ingrepen en orthopedische operaties met implantaten relatief vaker sprake was van zorggerelateerde schade waarbij medische hulpmiddelen een rol speelden. Een goede aanleiding om de praktijk van dichterbij te bekijken.
“De schade is overal heel laag”, benadrukt Linda van Eikenhorst, senior onderzoeker Organisatie en Kwaliteit van Zorg bij het Nivel. “Het viel in onze monitor alleen op dat de schades bij de genoemde ingrepen relatief vaker het vermoeden bestond dat medische hulpmiddelen een rol hadden gespeeld bij het ontstaan van die schades. Het is niet zo dat de patiëntveiligheid hier in het geding is. Maar door te gaan observeren, konden we beter zien wat nou het verband is en welke factoren van invloed zijn.”
Meer dan technologie
Onder de noemer medische hulpmiddelen vallen veel verschillende technologieën. “We hebben gekeken naar hulpmiddelen voor het openen van het lichaam, endoscopen bij een endoscopische MDL-ingreep, maar ook zaken zoals robotondersteuning bij het plaatsen van een nieuwe heup of knie”, vertelt Van Beekum.
Dat dit soort hulpmiddelen belangrijker wordt, is duidelijk. “Zeker bij orthopedische ingrepen worden operatierobots steeds belangrijker voor gestandaardiseerde operaties. In zelfstandige behandelcentra komt dit steeds vaker voor: het is sneller en efficiënter. De verschillen tussen behandelaren en hun resultaten worden zo kleiner.”
Technologie kan zo bijdragen aan betere en toegankelijkere zorg. Van Eikenhorst trekt dit breder dan de OK zelf. “Operaties die sneller en efficiënter verlopen, betekenen dat meer mensen tijdig of in ieder geval sneller geholpen kunnen worden. Dat vergroot bovendien weer de toegankelijkheid van zorg.”
Toch betekent meer technologie niet automatisch meer veiligheid. De onderzoekers zagen juist dat het succes van medische hulpmiddelen sterk afhankelijk blijft van de mensen die ermee werken.
“Als iemand niet voldoende weet hoe met een apparaat om te gaan, kan iets wel sneller en efficiënter gaan, maar is de veiligheid voor de patiënt zeker niet gewaarborgd”, zegt Van Eikenhorst. “De training van behandelaren in het gebruik en de implementatie van nieuwe technologie moeten met elkaar in de pas blijven lopen.”
Goede samenwerking als veiligheidsfactor
Een van de meest opvallende conclusies uit het onderzoek is de invloed van teamervaring op patiëntveiligheid. Teams die goed op elkaar zijn ingespeeld, blijken efficiënter te werken, beter te anticiperen op onverwachte situaties en minder verstoringen te ervaren tijdens een procedure.
Van Beekum zag daarvan tijdens de observaties tal van voorbeelden. “Denk aan de operatieassistent die precies weet waar hij of zij zich kan positioneren, ten opzichte van de veldtechnicus en de camera. Dit speelt mee in de mate van veiligheid.”
Die ervaring gaat verder dan de persoon die het hulpmiddel bedient. “Heel belangrijk is dat het hele team bekend moet zijn met een hulpmiddel, ook al hoeven zij het niet zelf toe te passen op de patiënt. Verder zagen we dat veel operateurs bepaalde voorkeuren hebben in methoden. Die moeten wel bij de rest van het team bekend zijn. Denk aan bepaalde voorkeursinstellingen van een instrument voor de operateur, om te voorkomen dat een operateur stuit op instellingen die hij of zij niet verwacht had.”
Volgens de onderzoekers bevestigt dit dat ook niet-technische vaardigheden zoals communicatie, coördinatie, leiderschap en situationeel bewustzijn essentieel zijn bij het beperken van zorggerelateerde schade. “Enerzijds zorgt het menselijke aspect voor meer variatie in kwaliteit van behandeling”, vertelt Van Beekum. “Anderzijds kan een goed op elkaar ingespeeld team helpen bij het adequaat oplossen van problemen die mensen onverwachts tegenkomen, zoals niet verwachte afwijkingen.”
Veerkracht in de praktijk
Tijdens de observaties kwamen regelmatig technische problemen aan het licht. Daarbij ging het niet om grote incidenten, maar om defecten, storingen, ontbrekende hulpmiddelen of apparatuur die niet optimaal functioneerde.
Opvallend genoeg bleken zorgprofessionals dergelijke problemen meestal goed op te vangen. Van Eikenhorst: “Men is daar vaak best creatief in. Als er geen steun beschikbaar is, wordt er gewoon een tafeltje gebruikt. Een goed samenwerkend team vindt voor alles wel een oplossing met wat er beschikbaar is.”
Volgens haar laat dat een belangrijke kant van patiëntveiligheid zien die vaak minder aandacht krijgt. “Die veerkracht is heel opvallend en heel belangrijk, ook naar de toekomst toe. Je kunt mooie protocollen hebben voor de doorsnee patiënt, maar in de praktijk is er veel variatie. Eigenlijk al het OK-personeel speelt hier goed op in.”
Blijven investeren in kennis
De onderzoekers constateren tegelijkertijd dat de snelle technologische ontwikkelingen het voor zorgprofessionals steeds uitdagender maken om alle kennis actueel te houden.
“Zodra er iets nieuws ingevoerd wordt, moet de operateur er bekend mee raken”, zegt Van Beekum. “Je ziet dat dit niet altijd het geval is. Zo kwamen we een enkele keer tegen dat een operateur na een operatie aan een veldtechnicus vroeg of die hem nog een keer goed kon tonen hoe het apparaat werkte. Dat is iets dat je liever niet ziet.”
Volgens de onderzoekers benadrukken dit soort gebeurtenissen het belang van voortdurende scholing. Niet alleen voor chirurgen, maar voor alle betrokken OK-professionals. Training mag geen eenmalige activiteit zijn bij de introductie van nieuwe technologie, maar moet een doorlopend proces blijven.
Lessen voor de toekomst
De aanbevelingen uit het onderzoek richten zich dan ook niet alleen op de hulpmiddelen zelf. Meer aandacht voor communicatie, het delen van best practices, betere afstemming over beschikbare hulpmiddelen en structurele teamtraining kunnen volgens de onderzoekers bijdragen aan verdere verbetering van patiëntveiligheid.
“Misschien moeten er meer protocollen zijn over communicatie”, zegt Van Beekum. “Wat wordt er gedeeld en hoe. Ook best practices delen tussen ziekenhuizen, want het wiel wordt nu vaak opnieuw uitgevonden. Ook schortte het soms aan beschikbare hulpmiddelen. Dat zou landelijk beter afgestemd kunnen worden, zodat tekorten minder snel ontstaan.”
De onderzoekers denken ook dat veel van deze lessen breder toepasbaar zijn dan alleen binnen orthopedie en MDL-zorg. “Een deel is zeker te extrapoleren naar andere operaties”, aldus Van Beekum. “Niet volledig, want daarvoor hebben we te weinig specialismen bekeken. Maar ik denk dat veel gevonden factoren die een rol spelen ook van toepassing zijn binnen andere specialismen en dat de aanbevelingen tot op zekere hoogte generiek gebruikt kunnen worden.”
Het onderzoek krijgt bovendien een vervolg. “Momenteel zijn we bezig met een nieuwe meting van zorggerelateerde schade met bijzondere aandacht voor medische hulpmiddelen”, vertelt Van Eikenhorst. “Het is een blijvend thema. En we weten nu weer iets meer. We kunnen dus ook naar de toekomst toe kijken of het verbeteren van factoren zoals technische vaardigheden en team spirit de patiëntveiligheid kan vergroten.”
Belangrijkste conclusies
- Patiëntveiligheid hangt niet alleen af van medische hulpmiddelen, maar van het totale samenspel tussen patiënt, technologie, zorgprofessionals, teams en werkomgeving.
- Teams die goed op elkaar zijn ingespeeld werken efficiënter en kunnen beter inspelen op onverwachte situaties.
- Niet-technische vaardigheden zoals communicatie, coördinatie, samenwerking, leiderschap en situationeel bewustzijn blijven cruciaal, ook in hoogtechnologische zorgomgevingen.
- Bekendheid met hulpmiddelen bij alle betrokken teamleden draagt bij aan veiligere toepassing en minder vertraging tijdens procedures.
- Technische problemen en verstoringen komen vaker voor dan aangenomen, maar worden meestal succesvol opgevangen door de ervaring en veerkracht van zorgprofessionals.
- Kleine verstoringen, zoals ontbrekende hulpmiddelen, storingen of afwijkende instellingen, kunnen de workflow beïnvloeden en verdienen aandacht.
Belangrijkste aanbevelingen
- Investeer in teamtraining en gezamenlijke routines, naast technische scholing.
- Zorg dat alle betrokken professionals voldoende kennis hebben van de gebruikte hulpmiddelen en technologieën.
- Besteed meer aandacht aan communicatie en afstemming binnen OK- en behandelteams.
- Deel best practices tussen zorginstellingen om kennis over veilig gebruik van medische hulpmiddelen breder beschikbaar te maken.
- Beperk onnodige variatie in instellingen, werkprocessen en gebruik van hulpmiddelen waar dat mogelijk is.
- Verbeter de beschikbaarheid van hulpmiddelen en ondersteunende logistiek.
- Registreer en analyseer ook kleine technische verstoringen om structurele verbeteringen mogelijk te maken.
- Kijk niet alleen naar incidenten en fouten, maar ook naar factoren die bijdragen aan succesvolle en veilige zorgprocessen.
