Spraakgestuurd rapporteren trekt AI de ggz in

AI heeft inmiddels een duidelijke positie verworven binnen de Nederlandse geestelijke gezondheidszorg. Vooral spraakgestuurd rapporteren is breed doorgedrongen: 96 procent van de ggz-organisaties die deelnamen aan de eerste AI Monitor GGZ werkt ermee. Tegelijkertijd blijkt de organisatorische voorbereiding op bredere AI-toepassingen nog beperkt. Geen van de onderzochte organisaties heeft alle benodigde randvoorwaarden voor verantwoorde AI-inzet op orde.

Aan de monitor deden 25 van de vijftig grootste Nederlandse ggz-organisaties mee. De resultaten laten een sector zien die AI vooral inzet om professionals te ondersteunen en administratieve lasten te verminderen. Alle deelnemers noemen verlichting van de werkdruk als belangrijke drijfveer. AI wordt vooral gebruikt voor dossiervoering en verslaglegging (92%), voorbereiding van gesprekken (64%) en het toegankelijk maken van kennis (52%). Klinische besluitvorming wordt door geen van de deelnemers als toepassing genoemd.

Spraakgestuurd rapporteren loopt voorop

Spraakgestuurd rapporteren is binnen de onderzochte organisaties de meest volwassen AI-toepassing. Bij 36 procent wordt de technologie opgeschaald en bij 24 procent geïmplementeerd. De gebruikersadoptie verschilt echter sterk en ligt volgens de monitor tussen 20 en 90 procent. Die variatie sluit aan bij eerder onderzoek in de gehandicaptenzorg waarover wij eerder dit jaar schreven. Onderzoekers van Saxion, Zozijn en ’s Heeren Loo concludeerden daar dat niet de technologie zelf, maar vooral de context en implementatie bepalen of spraakgestuurd rapporteren daadwerkelijk meerwaarde oplevert. Een toepassing die in het ene team goed werkt, kan in een andere zorgomgeving nauwelijks worden gebruikt.

Onder meer privacy, de beschikbaarheid van een rustige plek, kenmerken van medewerkers en cliënten en de aansluiting op bestaande werkprocessen spelen een rol. De onderzoekers pleitten er daarom voor eerst te bepalen wat zorgprofessionals moeten rapporteren en waarom, en pas daarna te bekijken hoe AI dat proces kan ondersteunen. Scholing en een vast aanspreekpunt binnen teams kunnen de adoptie eveneens ondersteunen.

Ook ander onderzoek laat zien dat tijdswinst niet vanzelf leidt tot minder werkdruk. Een evaluatie van Vilans en HAN University of Applied Sciences liet zien dat spraakgestuurd rapporteren in een gecontroleerde omgeving aanzienlijk sneller kan zijn dan typen. In de dagelijkse praktijk ervaart echter niet iedere zorgprofessional die winst, onder meer doordat correcties en minder passende werkprocessen extra tijd kunnen kosten.

AI-readiness blijft achter

Dat spanningsveld tussen technologie en organisatie komt ook terug in de AI Monitor GGZ. Slechts 24 procent van de deelnemende organisaties beschikt over een vastgestelde AI-visie en strategie. Bij 64 procent is die nog in ontwikkeling. Een formeel AI-beleid is bij 68 procent aanwezig.

Op afzonderlijke onderdelen van AI-readiness beschouwt nergens meer dan een derde van de organisaties zichzelf als voldoende voorbereid. De technische data-infrastructuur scoort met 32 procent nog het hoogst. Belangrijke knelpunten zijn volgens de monitor het vermogen om organisaties en werkprocessen te veranderen, onvoldoende AI-kennis bij medewerkers en beperkte financiële ruimte. Verantwoord AI-gebruik is voor 56 procent een belangrijk aandachtspunt. Daarmee lijken de grootste uitdagingen voor verdere opschaling niet primair technologisch, maar organisatorisch.

Dat beeld past ook bij de manier waarop de sector AI benadert. Driekwart van de organisaties beschouwt zichzelf als volger of snelle volger. Slechts één deelnemer noemt zichzelf leider. Gemiddeld zijn ongeveer elf AI-toepassingen per organisatie in beeld, maar veel daarvan bevinden zich nog in de verkennings- of ontwikkelfase.

Inkopen in plaats van zelf ontwikkelen

De ggz kiest bovendien voornamelijk voor bestaande technologie. Geen van de deelnemende organisaties ontwikkelt AI grotendeels zelf. Van de organisaties koopt 44 procent oplossingen in en doet daarnaast beperkt eigen ontwikkelwerk, 24 procent koopt volledig in en 32 procent hanteert een hybride aanpak. Bijna de helft beschikt niet over eigen AI-ontwikkelcapaciteit. Generatieve AI wordt door alle deelnemers toegepast, terwijl AI-agents bij bijna de helft nog in de verkennende fase zitten.

Voor de komende vijf jaar verwacht 96 procent van de organisaties dat AI een positieve invloed heeft op de ervaring van medewerkers. Voor cliënten verwacht 60 procent een positieve impact. Over effecten op gezondheidsuitkomsten en kosten zijn de verwachtingen voorzichtiger: respectievelijk 44 en 40 procent voorziet daar een positieve impact.

De brede inzet van spraakgestuurd rapporteren laat daarmee zien hoe snel een concrete AI-toepassing ingang kan vinden. Tegelijkertijd onderstrepen zowel de AI Monitor als eerdere praktijkstudies dat beschikbaarheid slechts een eerste stap is. De volgende opgave ligt vooral bij de inrichting van werkprocessen, kennis van medewerkers, governance en de vraag waar AI daadwerkelijk waarde toevoegt aan de zorg.