Nederlandse zorgorganisaties zijn relatief sterk in het verbeteren van bestaande zorg, maar fundamentele vernieuwing komt minder goed van de grond. Vooral de digitale transformatie blijft achter. Ook zijn zorgprofessionals minder positief over innovatie dan managers en stafmedewerkers en ontbreekt het hun regelmatig aan kennis, vaardigheden, tijd en ruimte om zelf aan vernieuwing te werken.
Dat blijkt uit de eerste Innovatiemonitor voor de Zorg van Amsterdam UMC, de Universiteit van Amsterdam en SEO Economisch Onderzoek. Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het Amsterdam Research Center for Health Economics and Management (ARCHEM) en wordt vandaag (3 september) gepresenteerd.
De monitor is gebaseerd op de Nederlandse Innovatie Monitor en beoordeelt het innovatievermogen van zorgorganisaties aan de hand van vijf zogenoemde hefbomen: zelforganisatie, transformationeel leiderschap, menselijk kapitaal, sociaal kapitaal en digitale transformatie.
Digitale transformatie blijft achter
De sociale voorwaarden voor innovatie blijken binnen zorgorganisaties sterker ontwikkeld dan de technologische kant. Zelforganisatie, leiderschap en samenwerking zijn relatief goed georganiseerd, maar de organisatiebrede toepassing van digitale technologie blijft daarbij achter.
Ook op het gebied van AI is er nog terrein te winnen. Zorgorganisaties behalen volgens de onderzoekers vergelijkbare innovatie-uitkomsten als bedrijven buiten de zorg, maar lopen achter wat betreft AI-volwassenheid. Dat geldt met name voor de beschikbaarheid en toepassing van data en technologie. AI wordt bovendien vaker gebruikt om menselijke werkzaamheden te ondersteunen dan om taken daadwerkelijk over te nemen.
Volgens Henk Volberda, hoogleraar Strategic Management & Innovation, is investeren in ICT alleen onvoldoende. Digitale technologie kan volgens hem pas daadwerkelijk tot zorgvernieuwing leiden wanneer organisaties ook hun werkprocessen aanpassen, professionals betrekken en duidelijk maken hoe technologie de zorg verbetert of beter uitvoerbaar maakt.
Verbeteren of fundamenteel vernieuwen
De monitor laat daarnaast zien dat zorgorganisaties vooral inzetten op incrementele innovatie: het stapsgewijs verbeteren van bestaande processen en zorgverlening. Daarbij ligt veel nadruk op doelmatigheid, planbaarheid en veiligheid. Voor radicalere vernieuwing, waarbij ruimte nodig is om te experimenteren en onzekerheid te accepteren, bestaat minder ruimte. Een aanpak waarbij organisaties experimenteren, van fouten leren en zo nieuwe werkwijzen ontwikkelen, wordt nog beperkt toegepast.
Daarbij bestaat een duidelijk verschil in perceptie tussen management en werkvloer. Zorgprofessionals beoordelen zowel de randvoorwaarden voor innovatie als de behaalde resultaten minder positief dan managers en stafmedewerkers. Hoewel professionals innovatie wel als onderdeel van hun werk beschouwen, beschikken zij volgens het onderzoek niet altijd over de aanvullende kennis en vaardigheden om daar actief aan bij te dragen.
Volgens ARCHEM-co-directeur Annamarike Seller-Boersma is er wel bereidheid om te vernieuwen, maar zijn tijd, ruimte, zeggenschap en gerichte training nog onvoldoende geregeld. Dat vraagt volgens haar om actie van zowel bestuurders als overheid en zorgverzekeraars.
Samenwerking moet breder
Ook samenwerking biedt volgens de onderzoekers ruimte voor verbetering. Zorgorganisaties zoeken voor innovaties vooral partners binnen het eigen zorgdomein. Patiënten, cliënten en leveranciers worden eveneens relatief vaak betrokken. De samenwerking met zorgverzekeraars, zorgkantoren en overheden blijft daarentegen meer op afstand.
Juist samenwerking over organisatie- en domeingrenzen is volgens ARCHEM-co-directeur Jeroen de Mast noodzakelijk. Innovatie vraagt om een samenhangende infrastructuur waarin continu verbeteren, digitalisering en AI met elkaar worden verbonden. Zorgverzekeraars, zorgkantoren en overheden zijn daarbij volgens hem nodig om de juiste randvoorwaarden te creëren.
Tijd voor zorg én vernieuwing
Een van de belangrijkste belemmeringen is uiteindelijk de spanning tussen het leveren van dagelijkse zorg en het vrijmaken van mensen en capaciteit voor innovatie. Zowel zorgprofessionals als managers worden daardoor geconfronteerd met concurrerende prioriteiten.
De onderzoekers pleiten ervoor dit spanningsveld expliciet te erkennen en te organiseren. Zonder voldoende tijd, middelen en ruimte dreigen innovaties losse initiatieven te blijven. Met het oog op vergrijzing, personeelstekorten en stijgende kosten is volgens de onderzoekers juist een structurele innovatiepraktijk nodig waarin naast het verbeteren van bestaande zorg ook ruimte ontstaat voor fundamenteel andere manieren van werken.
Maastrichts onderzoek
De bevindingen van de Innovatiemonitor voor de Zorg sluiten aan bij eerder onderzoek naar digitale transformatie in de zorg waarover we eind augustus schreven. Onderzoekers bij Maastro, het Maastrichtse instituut voor radiotherapie en oncologisch onderzoek, lieten zien dat grote investeringen in AI, cloud, elektronische patiëntendossiers en cybersecurity niet vanzelf leiden tot betere resultaten. Niet de technologie zelf is doorslaggevend, maar de manier waarop organisaties digitalisering besturen, eigenaarschap organiseren en zorg en IT met elkaar verbinden. De technologie is er steeds vaker, maar de organisatie om er daadwerkelijk mee te vernieuwen nog niet altijd.
Referenties
Innovatiemonitor voor de zorg 2026 (rapport, pdf)
Voeg ICT&health toe aan Google
Toon meer content van ICT&health in Google Zoeken.
