Digitaal Welzijn op recept ondersteunt brug naar sociaal domein

De huisarts is nog altijd de eerste professional waar mensen met lichamelijke of mentale klachten naartoe stappen, ook wanneer de oorzaak van hun hulpvraag niet medisch is. Eenzaamheid, financiële problemen of een gebrek aan zingeving kunnen leiden tot gezondheidsklachten, maar vragen vaak eerder om ondersteuning vanuit het sociaal domein dan om een medisch behandeltraject. Deze verschuiving kan voorkomen dat mensen onnodig in de zorg terechtkomen. De uitdaging is alleen hoe zorgprofessionals, welzijnsorganisaties én inwoners die omslag daadwerkelijk maken.

In Noord-Holland Noord werken netwerkorganisatie Vicino, zorgverzekeraar VGZ en ZorgDomein daarom samen aan het inbedden van Welzijn op Recept bij de huisarts. Het concept bestaat al langer, maar door de verwijzing naar het sociaal domein onderdeel te maken van de dagelijkse digitale werkwijze van huisartsen, hopen de betrokken partijen een bredere gedragsverandering op gang te brengen. Niet de technologie staat daarbij centraal, maar de vraag hoe digitalisering kan bijdragen aan passende zorg, preventie en een betere samenwerking tussen zorg en welzijn.

Van zorg naar welzijn

Welzijn op Recept is bedoeld voor mensen bij wie de oplossing voor een hulpvraag niet primair in het medische domein ligt. Denk aan inwoners die kampen met eenzaamheid, stress door schulden of een gebrek aan sociale contacten. Via een verwijzing naar een welzijnscoach wordt samen gekeken welke ondersteuning of activiteiten in de eigen omgeving kunnen helpen om de onderliggende oorzaak van de klachten aan te pakken.

Vicino zag in zijn regio van Noord-Holland Noord een kans voor het fenomeen. De netwerkorganisatie ondersteunt huisartsen al jaren bij mentale hulpverlening en werkt steeds intensiever samen met gemeenten, welzijnsorganisaties en ggz-aanbieders om inwoners sneller op de juiste plek te krijgen. Samen met zorgverzekeraar VGZ ging Vicino aan de slag om huisartsen te helpen die juiste plek te vinden.

"Ik hou me bezig met domeinoverstijgende hulpverlening, zoals de combinatie van huisarts en sociaal domein", vertelt Cindy Brink, manager netwerkzorg bij Vicino Noord-Holland Noord. "In dat kader ben ik begin 2024 van start gegaan met het opzetten van Welzijn op Recept in onze regio – dat in sommige gemeenten overigens al draaide."

Dat begon niet met digitalisering, maar met het verbinden van partijen. Gemeenten, welzijnsorganisaties en huisartsen moesten afspraken maken over verantwoordelijkheden, werkwijzen en verwachtingen. Hoe wordt een verwijzing opgepakt? Welke terugkoppeling krijgt de huisarts? En hoe zorg je ervoor dat inwoners snel de juiste ondersteuning ontvangen?

Digitalisering als versneller

Toen de regionale samenwerking eenmaal vorm begon te krijgen, ontstond de behoefte om ook de verwijzing zelf te vereenvoudigen. Huisartsen verwezen mensen naar het sociaal domein vaak nog via e-mail, telefonisch of zelfs met een briefje. Dat maakte de stap naar welzijn onnodig omslachtig, terwijl verwijzen naar medisch-specialistische zorg al jarenlang digitaal verloopt.

Daarbij kwam Zorgdomein snel in beeld, zegt Robert-Jan Tims, afdelingsmanager Zorg en Ledenparticipatie bij VGZ. "Er zijn meerdere verwijssystemen, maar een voordeel van ZorgDomein is dat het overgrote deel van de huisartsen in Nederland is aangesloten. En wil je gedragsverandering bij huisartsen realiseren, dan moet je dat heel laagdrempelig faciliteren."

Daarop bekeken gemeenten, Vicino en VGZ hoe ze Welzijn op Recept via ZorgDomein konden integreren in de bestaande digitale werkwijze van huisartsen. De tussenstand: huisartsen in zeventien Noord-Hollandse gemeenten kunnen patiënten via ZorgDomein digitaal verwijzen naar het sociaal domein, net zoals zij dat al doen naar specialistische zorg. Daarmee wordt de technische drempel om een niet-medische hulpvraag buiten het zorgdomein op te pakken aanzienlijk lager.

Paradigmashift vraagt meer dan technologie

Dat de digitale verwijzing inmiddels onderdeel is van de dagelijkse werkwijze, betekent volgens beide geïnterviewden niet dat de omslag is voltooid. De techniek verlaagt de drempel, maar de echte uitdaging ligt volgens hen in het veranderen van gedrag.

"We zien een toename van verwijzingen voor Welzijn op Recept. Maar digitaal verwijzen alleen is niet genoeg", stelt Brink. "Het is nog niet altijd eenvoudig om de werkwijze van huisartsen te veranderen. Die hebben toch een vaste routine. Het nut van Welzijn op Recept tussen de oren krijgen, vergt meer dan laagdrempelig kunnen doorverwijzen."

Er is een toename van verwijzingen voor Welzijn op recept, stelt Cindy Brink (niet op de foto): "Maar digitaal verwijzen alleen is niet genoeg."

Daarom zet Vicino ook in op het versterken van de relatie tussen huisartsen en welzijnscoaches. Welzijnscoaches bezoeken huisartsenpraktijken, ervaringen worden gedeeld via nieuwsbrieven en praktijken worden actief ondersteund bij het toepassen van Welzijn op Recept. Nu vrijwel alle huisartsenpraktijken in de regio zijn aangesloten, groeit volgens Brink zowel de bekendheid als het aantal verwijzingen.

Volgens Tims gaat de noodzakelijke gedragsverandering bovendien veel verder dan de huisarts alleen. " Het gaat ook om betrokken stakeholders in gemeenten, om welzijnsorganisaties, om patiënten zelf. Dat niet iedere hulpvraag een medische behandeling vergt vraagt van inwoners een andere verwachting van de huisarts en meer bekendheid met de mogelijkheden die het sociaal domein biedt.”

Zonder databeschikbaarheid geen netwerkzorg

Minstens zo belangrijk voor het aanslaan van Welzijn op recept is dat informatie over wat er met een verwijzing gebeurt, terugkomt bij de huisarts. Alleen dan ontstaat een doorlopend proces waarin zorg en welzijn daadwerkelijk samenwerken.

"Goede data-uitwisseling is nodig voor succes", zegt Tims. "Het gaat niet alleen om een verwijzing. Het is ook belangrijk voor een huisarts om te weten wat er uiteindelijk gebeurt met iemand die hij doorverwijst, of die geholpen wordt. Dat vergt communicatie naar twee kanten."

Die terugkoppeling is volgens Brink cruciaal voor het vertrouwen van huisartsen in de werkwijze. "De afspraak is dan ook dat welzijnscoaches altijd terugkoppelen naar de huisarts. Gebeurt dat niet, dan stoppen die huisartsen misschien met verwijzen omdat ze niet weten of er iets mee gebeurt."

Hier liggen nog technische én organisatorische uitdagingen. De betrokken partijen werken eraan om terugkoppelingen vanuit welzijnscoaches rechtstreeks via ZorgDomein beschikbaar te maken voor het huisartsinformatiesysteem.

Tegelijkertijd blijkt gegevensuitwisseling niet overal vanzelfsprekend. Sommige gemeenten beroepen zich volgens Brink nog op privacywetgeving om terughoudend te zijn met het delen van informatie. "De AVG moet veilige uitwisseling van gegevens bevorderen, maar beperkt nu soms samenwerking", zegt zij. "Ook daarin moet je stakeholders overtuigen."

Verder kijken dan meetbare effecten

De ambitie met digitaal ondersteund Welzijn op Recept reikt inmiddels verder dan Noord-Holland Noord. De betrokken partijen verwachten dat de combinatie van regionale samenwerking en digitale ondersteuning ook in andere regio's kan bijdragen aan het eerder verplaatsen van passende hulpvragen van het zorgdomein naar het sociaal domein. Tegelijkertijd beseffen zij dat een dergelijke transformatie zich niet binnen enkele maanden laat bewijzen.

Het meten van succes is echter ingewikkeld. Natuurlijk kan worden gekeken naar aantallen verwijzingen, maar uiteindelijk draait het om de vraag of mensen ook echt minder vaak een beroep doen op huisartsenzorg of specialistische ggz doordat zij eerder passende ondersteuning ontvangen. Zulke effecten zijn lastig aan één interventie toe te schrijven en worden vaak pas na langere tijd zichtbaar.

Volgens Tims zijn er inmiddels meerdere maatschappelijke kosten-batenanalyses die een positief beeld laten zien, maar blijft het een kwestie van een lange adem. Veel initiatieven worden momenteel gefinancierd vanuit transformatiegelden, terwijl de stap naar structurele bekostiging uiteindelijk vraagt om een stevige onderbouwing.

Brink wijst er tegelijkertijd op dat niet alles uitsluitend in cijfers is uit te drukken. "Het is lastig meetbaar, maar er zit ook een soort logica achter, gezond verstand dat het wat oplevert voor de huisarts."

Tims sluit zich daarbij aan. "Los van het verzilveren van gedane investeringen en los van wat een zorgverzekeraar inkoopt, moet het belang van de patiënt centraal staan. Is die geholpen met het verwijzen naar het sociaal domein, dan is dat winst."