Gezonder Nederland vraagt om meer dan zorg alleen

Een gezonder Nederland vraagt niet automatisch om méér professionele zorg. Investeren in sterke gemeenschappen, begrijpelijke communicatie, samen beslissen en bestaanszekerheid is minstens zo belangrijk. Dat stellen vier lectoren van Zuyd Hogeschool in aanloop naar Prinsjesdag 2026.

Jerôme van Dongen, Ruth Dalemans, Albine Moser en Lineke van Hal beschrijven namens de lectoren van het kenniscentrum Gezonde Rechtvaardige Samenleving welke veranderingen volgens hen nodig zijn om gezondheid en welzijn te verbeteren. Daarbij wijzen zij onder meer op de grote gezondheidsverschillen tussen inkomensgroepen en regio's en op de moeite die sommige mensen hebben om hun weg te vinden in zorg, ondersteuning en preventie.

Gezondheid begint in de wijk

Volgens de lectoren ontstaat gezondheid voor een belangrijk deel buiten het ziekenhuis en de spreekkamer: thuis, op school, op het werk en in de buurt. Zij pleiten daarom voor een verschuiving van ‘zorgen voor’ naar ‘zorgen dat’. Dat betekent dat professionele zorg niet automatisch het eerste antwoord hoeft te zijn. Eerst kan worden gekeken wat mensen zelf kunnen doen, welke rol familie, vrienden en andere informele netwerken kunnen spelen en welke professionele ondersteuning vervolgens nog nodig is.

Daarvoor zijn volgens de lectoren sterke gemeenschappen nodig waarin bewoners, zorgprofessionals en informele netwerken samenwerken. Preventie, samenredzaamheid en een goede verbinding tussen zorg en welzijn krijgen zo een grotere rol naast behandeling.

Begrijpelijke communicatie

Ook begrijpelijke communicatie is volgens de lectoren een voorwaarde om mensen meer regie over hun gezondheid te geven. Informatie kan inhoudelijk correct zijn, maar toch haar doel missen als mensen niet begrijpen wat ermee wordt bedoeld.

Dat probleem kan groter worden bij ziekte, stress en emoties, maar ook bij beperkte gezondheidsvaardigheden of wanneer iemand de Nederlandse taal minder goed beheerst. Het verbeteren van gezondheidsvaardigheden van burgers alleen is daarom niet voldoende. Zorgorganisaties en professionals moeten ook kritisch kijken naar hun eigen communicatie.

Brieven, websites en formulieren kunnen bijvoorbeeld duidelijker en concreter worden gemaakt. Gesprekken moeten beter aansluiten bij het dagelijks leven van patiënten en cliënten. Daarvoor hebben professionals volgens de lectoren voldoende tijd, training en praktische hulpmiddelen nodig. Begrijpelijke communicatie zou bovendien structureel onderdeel moeten worden van werkprocessen, opleidingen, beleid en kwaliteitskaders.

Samen beslissen breder toepassen

Een vergelijkbare verbreding is volgens de lectoren nodig bij samen beslissen. Dat wordt vaak gekoppeld aan het gesprek tussen arts en patiënt over een medische behandeling, terwijl mensen ook met verpleegkundigen, fysiotherapeuten, ergotherapeuten en professionals in het sociaal domein keuzes maken die hun gezondheid en dagelijks functioneren beïnvloeden.

Daarbij gaat het niet alleen om de vraag welke behandeling mogelijk is, maar bijvoorbeeld ook welke leefstijlaanpassing haalbaar is en hoe een keuze uitpakt in het gezin, thuis of op het werk. Samen beslissen zou daarom volgens de lectoren breder moeten worden verankerd in richtlijnen, opleidingen, onderzoek en beleid.

Bestaanszekerheid beïnvloedt gezondheid

Onder al deze thema's ligt volgens de Zuyd-lectoren een fundamentelere voorwaarde: bestaanszekerheid. Gezond leven wordt moeilijker wanneer mensen voortdurend zorgen hebben over het betalen van boodschappen, huur of energie.

Zij pleiten daarom voor een toereikend sociaal minimum en een toegankelijk en uitvoerbaar stelsel. Bij nieuw beleid zouden burgers en professionals uit de praktijk nadrukkelijk moeten worden betrokken. Professionals moeten daarbij voldoende ruimte krijgen om binnen wettelijke kaders hun expertise en beroepsethiek te gebruiken en oog te houden voor de menselijke maat.

De centrale boodschap richting de regering is daarmee dat gezondheidsbeleid breder moet kijken dan de zorgsector. Niet alleen extra zorgcapaciteit, maar ook preventie, sociale netwerken, begrijpelijke informatie, gezamenlijke besluitvorming en bestaanszekerheid bepalen volgens de lectoren in hoeverre mensen gezond kunnen leven en minder afhankelijk worden van professionele zorg.