Ouderen steeds later in zorginstelling met zwaardere zorgbehoefte

De ouderenzorg verschuift steeds meer van zorginstellingen naar de thuissituatie. Dat blijkt uit onderzoek van het RIVM ‘Verandering in de vraag en het gebruik van ouderenzorg in Nederland’. Ouderen komen pas in een instelling terecht wanneer zij zwaardere zorg nodig hebben en verblijven daar vervolgens korter. Bij één op de vijf onderzochte instellingen daalde het aantal cliënten tussen 2018 en 2024 daardoor sterk. Zorgbestuurders en -professionals verwachten dat deze verschuiving geen tijdelijke ontwikkeling is, maar structureel van aard.

Nederland vergrijst en daarmee groeit ook de vraag naar langdurige ouderenzorg. Het aantal 65-plussers in zorginstellingen bleef tussen 2018 en 2024 vrijwel gelijk als aandeel van alle ouderen: 112.000 in 2018 en 127.000 in 2024, in beide jaren 3,5 procent. Tegelijkertijd nam het aantal ouderen dat langdurige zorg thuis ontvangt sterk toe, van 34.000 naar 78.000. De zorg die thuis wordt geleverd, werd bovendien gemiddeld zwaarder. Het aantal ouderen met wijkverpleging vanuit de Zorgverzekeringswet daalde in dezelfde periode van 257.000 naar 240.000.

Bezetting verpleeghuizen

Landelijk bleef de bezetting van verpleeghuizen gemiddeld vrijwel gelijk, maar de verschillen tussen instellingen zijn groot. Bij bijna de helft nam het aantal bezette plekken toe, vooral voor ouderen met zwaardere zorgvragen. Daar staat tegenover dat bij één op de vijf verpleeghuizen de bezetting sterk daalde. Bij de overige instellingen bleef die nagenoeg stabiel. Het werkelijke aantal verpleeghuizen met een sterke terugloop kan hoger liggen, omdat instellingen zonder volledige gegevens buiten de analyse zijn gelaten. Mogelijk zijn daar instellingen bij die zijn gestopt of gefuseerd.

Ook de wachtlijsten veranderden. Het aandeel verpleeghuizen met geen of een relatief korte wachtlijst steeg sinds 2023 van 10 naar 13 procent. Het percentage instellingen zonder wachtlijst nam toe van ongeveer 8 procent in de periode 2019-2024 naar 9,5 procent in 2025.

Overheidsbeleid

De verschuiving naar meer langdurige zorg thuis sluit aan bij het overheidsbeleid om ouderen te stimuleren langer zelfstandig thuis te wonen. Uit het onderzoek blijkt dat ouderen dit zelf ook graag willen. Wanneer zij uiteindelijk naar een zorginstelling gaan, verblijven zij daar wel korter. Het aantal ouderen dat maximaal drie maanden in een instelling verbleef, verdubbelde in de onderzochte periode. Het aandeel met een verblijfsduur van maximaal vijf maanden steeg met 65 procent. Tegelijkertijd daalde het aantal ouderen dat vijf jaar of langer in een instelling verbleef met 5 procent.

Zorgbestuurders en professionals herkennen de verschuiving naar meer langdurige zorg thuis. Volgens hen leidt die bij sommige verpleeghuizen tot kortere wachtlijsten of tijdelijke leegstand, omdat de beschikbare capaciteit nog is ingericht op minder zware zorg. Tegelijk wordt het werk zwaarder: ouderen komen met complexere zorgvragen binnen en verblijven korter, waardoor vaker een plek moet worden vrijgemaakt voor een nieuwe cliënt.

Uit de gesprekken blijkt ook dat ouderen hun zelfstandigheid en sociale omgeving belangrijk vinden en daarom zo lang mogelijk thuis willen blijven. Een verhuizing komt meestal pas in beeld na een concrete aanleiding, bijvoorbeeld een beroerte of een val.

Zwaardere zorgvraag in instellingen

Doordat ouderen langer thuisblijven en pas naar een verpleeghuis gaan als dat echt nodig is, is de zorgvraag in instellingen gemiddeld zwaarder. Dat vraagt om aanpassingen van zorginstellingen en zorgprofessionals. Ook thuis kunnen aanpassingen nodig zijn, zoals een traplift. Voor ouderen en hun mantelzorgers kan dit betekenen dat zij met verschillende zorgloketten te maken krijgen, wat de mentale belasting kan vergroten. Daarnaast is de verwachting dat in de toekomst minder mantelzorgers beschikbaar zijn.

Ruimte voor lokale oplossingen

De manier waarop zorgorganisaties op de veranderingen inspelen, verschilt per regio en organisatie. Volgens de geïnterviewde bestuurders kunnen zorgorganisaties beter lokaal inspelen op de ontwikkelingen als zij ruimte krijgen om nieuwe woonzorgconcepten te ontwikkelen. Wet- en regelgeving en gemeentelijk beleid worden daarbij soms als belemmerend ervaren.

Tegelijkertijd zijn er volgens de bestuurders voorbeelden waarin regionale samenwerking helpt om gezamenlijke oplossingen te vinden. Daarvoor zijn openheid en bereidheid nodig om over het eigen organisatiebelang heen te kijken. Ook moet worden meegewogen wat ouderen belangrijk vinden bij een verhuizing, zoals het behouden van hun sociale netwerk in de buurt.

Over het onderzoek

Aanleiding voor het onderzoek waren signalen van het ministerie van VWS en het Centrum Indicatiestelling Zorg (CIZ) over onbenutte capaciteit en leegstand in de verpleeg-, verzorgingshuizen en thuiszorg (VVT). Het ministerie vroeg het RIVM daarop de ontwikkelingen in de ouderenzorg in kaart te brengen. Voor het onderzoek zijn vooral gegevens tot en met 2024 gebruikt. Het RIVM adviseert om het onderzoek over twee jaar te herhalen, zodat ook de ontwikkelingen na 2024 kunnen worden meegenomen.

What if-lab

De ouderenzorg staat voor een grote verandering: het aantal ouderen groeit, terwijl het aantal zorgmedewerkers niet in hetzelfde tempo toeneemt. Onlangs schreven we al over de verschuiving van zorg in het verpleeghuis naar zorg thuis. Maar wat betekent die ontwikkeling voor de manier waarop zorg wordt georganiseerd en voor de rol van zorgprofessionals?

ActiZ, ontwerpstudio morgenmakers en de zorgorganisaties CuraMare, Coloriet en Archipel Zorggroep onderzochten de afgelopen twee jaar hoe ontwerp kan helpen om de ouderenzorg anders in te richten. In het zogenoemde What if-lab werkten ontwerpers en zorgprofessionals samen aan nieuwe oplossingen. Dat leverde twee praktische instrumenten op waarmee zorgprofessionals direct aan de slag kunnen: Ruimte pakken en Doe het samen.