Vrouwen zijn de afgelopen drie decennia de drijvende kracht geweest achter de groei van het wereldwijde personeelsbestand in de gezondheidszorg. Maar hoewel het aantal zorgprofessionals sinds 1990 bijna verdrievoudigd is, ontbreken er wereldwijd nog steeds meer dan 34 miljoen artsen, verpleegkundigen, verloskundigen, tandartsen en apothekers om een redelijk niveau van universele gezondheidszorg te bereiken.
Een nieuwe studie biedt wat onderzoekers omschrijven als de meest uitgebreide evaluatie van het wereldwijde personeelsbestand in de gezondheidszorg tot nu toe. Op basis van schattingen uit de Global Burden of Disease (GBD) 2023 brengt de studie 20 categorieën zorgprofessionals in 204 landen en gebieden in kaart voor de periode tussen 1990 en 2023. Voor het eerst biedt de analyse ook wereldwijde schattingen voor gemeenschapszorgprofessionals en worden de personeelsaantallen uitgesplitst naar geslacht.
De bevindingen brengen twee onderling samenhangende uitdagingen aan het licht: grote geografische ongelijkheden in de toegang tot zorgprofessionals en hardnekkige genderongelijkheden binnen het personeelsbestand zelf. In Nederland is het personeelstekort in de zorg ook al enkele jaren een heikel punt. Volgens VWS kan dat tussen nu en 2035 oplopen tot ruim 300.000. Binnen de verschillende beroepsgroepen zijn de tekorten het grootst bij verzorgenden, verpleegkundigen en professionals in maatschappelijke hulp en dienstverlening. Daarom worden al geruime tijd plannen gemaakt en acties voorbereid om dit tekort de komende jaren zoveel mogelijk te beperken en terug te dringen. De zorgakkoorden kunnen daarbij een belangrijke rol spelen.
Vrouwen zorgen voor wereldwijde groei
Het wereldwijde personeelsbestand in de gezondheidszorg groeide van 40,9 miljoen mensen in 1990 tot 122,1 miljoen in 2023. Vrouwen waren goed voor 71,4 procent van die toename en vertegenwoordigden in 2023 68,9 procent van alle zorgprofessionals. Het personeelsbestand omvat nu 33,2 miljoen verpleegkundigen en 15,1 miljoen artsen, naast 7,6 miljoen gemeenschapszorgprofessionals, 6,8 miljoen apothekers en apothekersassistenten, en 6,1 miljoen tandartsen en tandartsassistenten.
Vrouwen zijn bijzonder sterk vertegenwoordigd in de verpleegkunde, het verloskundigenvak en de gemeenschapszorg. Zij vertegenwoordigen 80,7 procent van de verpleegkundigen, 96 procent van de verloskundigen en 89,5 procent van de gemeenschapszorgprofessionals. Toch is minder dan de helft van alle artsen ter wereld vrouw. Soortgelijke verschillen zijn te zien in de tandheelkunde en de farmacie, waar vrouwen vaker als assistent werken dan als tandarts of apotheker.
Dit betekent dat numerieke vertegenwoordiging niet noodzakelijkerwijs leidt tot gelijke professionele kansen. Hoofdauteur Megan Knight van het Institute for Health Metrics and Evaluation (IHME) wijst erop dat vrouwen nog steeds geconcentreerd zijn in beroepen die over het algemeen lagere salarissen en minder kansen op leidinggevende functies bieden. Voor beleidsmakers vormt de uitbreiding van het personeelsbestand daarom een dubbele uitdaging: voldoende professionals werven en tegelijkertijd ervoor zorgen dat het overwegend vrouwelijke personeelsbestand gelijke kansen krijgt op loopbaanontwikkeling, leiderschap en ondersteunende arbeidsomstandigheden.
Ruim 34 miljoen vacatures
De omvang van het resterende tekort aan personeel is aanzienlijk. De onderzoekers schatten dat er wereldwijd nog eens 34,4 miljoen zorgprofessionals nodig zouden zijn om een score van 80 op 100 te behalen op de GBD-index voor effectieve dekking van universele gezondheidszorg. Het grootste tekort doet zich voor bij verpleegkundigen en verloskundigen, met een geschat tekort van 23,9 miljoen. Daarnaast zouden er nog eens 7,1 miljoen artsen, 1,8 miljoen tandartsen en 1,6 miljoen apothekers nodig zijn.
De studie berekent de minimale personeelsdichtheden die bij dit niveau van gezondheidszorgdekking horen: 23,8 artsen en 64,5 verpleegkundigen en verloskundigen per 10.000 inwoners, aangevuld met 5,2 tandartsen en 5,6 apothekers. Deze cijfers zijn niet louter een maatstaf voor de druk op het personeelsbestand. Ze bieden regeringen maatstaven voor personeelsplanning en geven een indicatie van de omvang van de investeringen die nodig zijn om de toegang tot essentiële gezondheidszorg uit te breiden.
Toegang tot zorg
Achter de wereldwijde totaalcijfers gaan ook grote regionale verschillen schuil. Zuid-Azië kampt met de grootste absolute tekorten: er zijn naar schatting 2,6 miljoen extra artsen en 10 miljoen verpleegkundigen en verloskundigen nodig om de in de studie gehanteerde maatstaf voor gematigde universele gezondheidszorg te halen.
Ook Sub-Sahara-Afrika kampt met ernstige tekorten. De regio telde in 2023 slechts 14,5 verpleegkundigen per 10.000 inwoners, vergeleken met 121,8 in landen met een hoog inkomen. Op nationaal niveau wordt het contrast nog scherper. Tsjaad had 3,2 verpleegkundigen per 10.000 inwoners en Madagaskar 3,3. Ter vergelijking: België had er 171,7, terwijl de Verenigde Staten er 161,4 hadden.
Dergelijke ongelijkheden illustreren waarom wereldwijde groei van het personeelsbestand op zich geen volledige maatstaf is voor vooruitgang. Het toevoegen van miljoenen zorgprofessionals leidt niet automatisch tot betere toegang als die groei voornamelijk plaatsvindt in landen en regio’s die al een relatief hoge personeelsdichtheid hebben.
Onderwijs en werving
Om de kloof te dichten zijn langetermijninvesteringen nodig in onderwijs, werving en behoud van personeel. De arbeidsomstandigheden zullen even belangrijk zijn. Aangezien vrouwen bijna 70 procent van het personeelsbestand uitmaken, kunnen beleidsmaatregelen op het gebied van veiligheid op de werkplek, leiderschapsontwikkeling, betaald ouderschapsverlof en flexibele werkregelingen een directe invloed hebben op de veerkracht van de gezondheidszorgstelsels. De bevindingen zijn ook relevant voor de Duurzame Ontwikkelingsdoelen. SDG-doelstelling 3.c.1 roept op tot meer werving, ontwikkeling, opleiding en behoud van zorgprofessionals, terwijl doelstelling 3.8 zich richt op universele gezondheidsdekking.
De studie herdefinieert de personeelsbezetting in de gezondheidszorg uiteindelijk als een fundamenteel onderdeel van de gezondheidsinfrastructuur. Digitalisering, AI, nieuwe diagnostische methoden en andere medische innovaties kunnen gezondheidsstelsels helpen anders te werken, maar de toegang tot zorg hangt nog steeds sterk af van het beschikken over voldoende opgeleide professionals om die zorg te verlenen.
De groei sinds 1990 toont aan dat een grootschalige uitbreiding van het personeelsbestand mogelijk is. Tegelijkertijd laat het geschatte tekort van 34,4 miljoen professionals zien hoe ver de gezondheidszorgsystemen nog moeten gaan. Om dat tekort aan te pakken is meer nodig dan alleen het vergroten van het personeelsbestand. Waar werknemers zich bevinden, welke beroepen zij kiezen en of het overwegend vrouwelijke personeelsbestand kansen krijgt om zich te ontwikkelen en leiding te geven, zal even belangrijk zijn voor de toekomst van de wereldwijde gezondheidszorg.
Referenties
The Lancet Public Health (onderzoek)
